Có thể mã hóa nhân quyền vào blockchain hay không?
04/06/26
 |
| Ảnh: Alberto Miranda |
Hãy tưởng tượng ứng dụng tài chính phi tập trung âm thầm lan khắp thế giới, có cách vận hành tương tự công ty cho vay ngày lương, nhưng ở phiên bản đen tối hơn nhiều, tạm gọi là DevilsBridge. Thay vì tải ứng dụng từ App Store, người dùng phải truy cập trực tiếp vào các hợp đồng blockchain qua trình duyệt có ví tiền mã hóa.
DevilsBridge cấp các khoản vay nhỏ bằng tiền mã hóa, giúp người vay “bắc cầu” tới kỳ lương tiếp theo. Lãi suất thấp hơn nhiều so với các công ty cho vay ngày lương truyền thống, nên với nhiều người, đây là thay đổi lớn. Nhưng nếu không trả đúng hạn, khoản nợ phình ra, nhân lên nhiều lần so với gốc. Khi khoản nợ chạm ngưỡng 1 triệu USD, con nợ trở thành mục tiêu và bị ám sát bởi thị trường tư nhân gồm các drone bắn phi tiêu tẩm độc.
Ở bất kỳ nơi nào có luật pháp, mô hình này đương nhiên là phi pháp. Nhưng không ai biết người tạo ra DevilDAO, tổ chức tự trị phi tập trung vận hành DevilsBridge, hay các thành viên cụ thể, đồng thời chủ sở hữu drone cũng ẩn sau các địa chỉ mã hóa. Cảnh sát đôi khi có thể truy ra nơi drone xuất phát, hoặc gắn địa chỉ blockchain với người thật. Nhưng ở nhiều nơi xảy ra vụ ám sát, nhà chức trách không đủ năng lực truy đuổi drone hay phân tích dữ liệu blockchain.
Kịch bản này nghe như phim hoạt hình đen tối, nhưng dần có thể hình dung được nhờ các hệ thống phi tập trung, tự động trên blockchain. Đầu năm 2014, Vitalik Buterin, đồng sáng lập Ethereum, từng nửa đùa nửa thật về việc blockchain có thể dùng cho bảo hiểm mùa vụ, mạng xã hội phi tập trung hoặc tạo ra Skynet, trí tuệ máy trong loạt phim “Terminator” (kẻ hủy diệt) muốn tiêu diệt loài người.
Nguy cơ blockchain tiếp tay cho vi phạm nhân quyền là có thật, nhưng chính công nghệ ấy cũng có thể mở ra cách mới nhằm ghi nhận và thực thi quyền. Hãy tưởng tượng blockchain mà DevilsBridge hoạt động trên đó được cập nhật phần mềm, cấm mọi hợp đồng thông minh giết người. Một điều tra viên ẩn danh đưa ra bằng chứng về hoạt động của ứng dụng; một bồi thẩm đoàn ẩn danh xác nhận. Ngay lập tức, hợp đồng của DevilsBridge và DevilDAO ngừng hoạt động.
Blockchain không chỉ là cỗ máy bất biến
Ý tưởng thực thi nhân quyền bằng blockchain đi ngược câu chuyện quen thuộc của thế giới tiền mã hóa. Nếu hỏi một người ủng hộ crypto vì sao công nghệ này cần tồn tại, câu trả lời thường xoay quanh “kháng kiểm duyệt” và “tính bất biến”: không ai có thể chặn giao dịch, và khi giao dịch diễn ra, không ai có thể đảo ngược. Với nhiều người trong giới crypto, đó gần như là những quyền duy nhất đáng kể.
Nhưng blockchain có thể lớn hơn một cỗ máy bất biến. Nó có thể tạo ra lớp khế ước xã hội toàn cầu mới, nơi các cá nhân trong mạng lưới trở thành chủ thể chính. Điều này sâu hơn những ứng dụng thường được nhắc đến khi nói về blockchain và nhân quyền, như theo dõi chuỗi cung ứng, xác minh phiếu bầu hay bảo vệ tin tức khỏi kiểm duyệt. Vấn đề xuất hiện: blockchain có thể được viết sẵn các quyền cơ bản.
Isaac Asimov từng hình dung các “định luật” ngăn robot khoa học viễn tưởng làm hại con người. Công nghệ tự động mới như blockchain cũng cần cơ chế bảo vệ và ngắt khẩn cấp, tránh gây hại cho sinh mạng con người và hành tinh.
Crypto hiện nằm giữa giai đoạn chấp nhận và phổ cập đại chúng. Nếu những người ủng hộ thật sự muốn tái định hình các thể chế tài chính, xã hội và chính trị toàn cầu, họ phải nghiêm túc với nhân quyền và phải xây dựng “Internet của các quyền”.
Bài học Web2 và ảo tưởng trung lập
Nhà báo kiêm nhà hoạt động công nghệ Rebecca MacKinnon từng cảnh báo thế giới về Web3 từ kinh nghiệm của Web2: “Lịch sử sẽ lặp lại trừ khi chúng ta đối diện thực tế không công nghệ hay đổi mới nào có thể cứu nhân loại khỏi chính nó.” Bà viết khi các mặt trái của Web2 lộ rõ: Facebook bị cáo buộc tiếp tay cho diệt chủng ở Myanmar; Uber và Amazon đối mặt với chỉ trích lạm dụng lao động; YouTube đẩy người dùng vào mê cung thông tin sai lệch về đại dịch, gây xói mòn niềm tin vào thể chế.
Crypto có thể còn tệ hơn. Trong Web3, tiền và quyền lực được viết trực tiếp vào mã, thay vì chỉ tác động từ bên ngoài. Chính phủ khó kiểm soát hơn, trách nhiệm có thể bị che giấu sau lớp mật mã.
Xuất hiện rất nhiều các tín hiệu cảnh báo. Hoạt động “đào” tiền mã hóa tiêu tốn năng lượng, tạo thêm cách kiếm lời từ nhiên liệu hóa thạch. Các mô hình kiểu Ponzi nhắm vào những người tuyệt vọng muốn làm giàu nhanh. Các nhà nước bất hảo dùng tiền mã hóa bị đánh cắp và tiền chuộc ransomware (mã độc tống tiền) nhằm tích trữ vũ khí.
Với MacKinnon, trung lập là hư cấu. Web2 cũng từng nói như vậy, và điều đó luôn sai. Không công nghệ nào đứng ngoài chính trị của con người. Luôn có cách giúp con người can thiệp. Trung lập với nhân quyền thực chất là lựa chọn không xem xét nhân quyền.
Khi trật tự quốc tế không đủ sức ràng buộc
Lý do cần nghĩ đến blockchain như hạ tầng quyền là trật tự quốc tế hiện nay không làm tròn nhiệm vụ. Blockchain có thể lấp vào khoảng trống đó. Hợp đồng thông minh có thể thực thi cam kết nhưng không phụ thuộc vào hệ thống luật quốc gia; trong một số thỏa thuận toàn cầu, có thể giúp giảm vai trò trung tâm của chính phủ, thậm chí tập đoàn. Nếu khoản vay mua nhà của một người nằm trên blockchain và gắn với cam kết lắp pin mặt trời cùng 100.000 người vay khác trên thế giới, người đó có động lực mạnh mẽ để thực hiện. Nếu nợ công của chính phủ nằm trên blockchain cấm mua bom chùm, chính phủ đó có lý do không bị phát hiện vi phạm.
Thực tế, một số dạng quyền tồn tại từ lâu trong phần mềm blockchain. Bitcoin và Ethereum bảo vệ quyền của người nắm khóa tài khoản được kiểm soát tài sản, không cần giải thích. Zcash và Monero bổ sung quyền riêng tư bằng thanh toán khó truy vết. Như học giả pháp lý Angela Walch viết, mỗi dòng mã đều phản ánh lựa chọn chính sách về toàn bộ hệ thống blockchain. Câu hỏi là: những “chính sách crypto” hiện có có đủ xử lý rủi ro không?
Thị trường cho các chế độ quyền
Hãy tưởng tượng giao thức mới: FreeBlock được quảng bá “bảo đảm không có nô lệ”. FreeBlock ra đời vì các nhóm vận động bắt đầu tẩy chay những blockchain bị dùng trong buôn bán nô lệ ngầm; giao thức này quy định nếu một số điều tra viên độc lập gắn một địa chỉ với hoạt động buôn nô lệ, địa chỉ đó biến mất khỏi mạng, đồng thời tài sản được phân phối lại cho các địa chỉ khác.
Một ví dụ khác là FairPayDAO, tập thể duy trì danh sách các “Giao thức Trả công Công bằng”. Bất kỳ DAO nào cũng có thể xin chứng nhận thông qua nộp bằng chứng việc trả công cho người đóng góp minh bạch và có quy trình khiếu nại nếu có phân biệt đối xử về lương. Nếu kiểm toán mã không gặp phản đối, địa chỉ hợp đồng được thêm vào danh sách. Mạng lưới DAO ngày càng lớn cam kết chỉ làm ăn với các thực thể được FairPay chứng nhận.
Trong cả hai trường hợp, quyền xuất hiện thông qua áp lực thị trường. Từ khi đồng tiền bắt chước Bitcoin đầu tiên ra đời với vài thay đổi thuật toán, crypto trở thành thị trường cho quản trị, nhưng tập trung quá nhiều vào ra quyết định: ai bỏ phiếu, ai xác thực, ai nắm token. Quyền và bảo vệ cũng quan trọng không kém.
Một số blockchain bắt đầu đưa cam kết lợi ích chung vào mã. Blockchain 0L tự động chuyển một nửa phần thưởng của người xác thực cho những người xây dựng hạ tầng chung. Celo được lập trình mua bù trừ carbon bằng hoạt động trồng cây hằng ngày. Trước lo ngại chuyển sang crypto đồng nghĩa với phát thải nhiều hơn, chính điều này giúp Kickstarter có câu trả lời khi chọn Celo để xây giao thức gọi vốn cộng đồng.
Các chính sách mạnh hơn cũng khả thi. MBlockchain dùng cơ chế “bằng chứng công việc” như Bitcoin có thể cấm thợ đào phát thải carbon nhận phần thưởng. Nếu một mỏ đào bí mật dùng điện từ nhà máy than gần đó, nhân viên có thể được thưởng tương đương 10 năm lương khi công bố bằng chứng. Nếu bồi thẩm đoàn người dùng xác nhận, tiền phạt tự động bị rút từ tài khoản mỏ đào và cơ sở đó bị cấm nhận thưởng.
Ai sẽ viết các quyền vào mã?
Không thể trông chờ thị trường tự tạo ra lợi ích chung. Thị trường chứng khoán vẫn thưởng cho các mô hình gây hại môi trường và điều kiện lao động tồi tệ. Phần lớn hạ tầng crypto cũng tiếp thị bằng phí cực thấp và lợi suất cao, đánh vào ham muốn lợi nhuận ngắn hạn. Internet của các quyền cần nhiều hơn cạnh tranh.
Các kỹ sư blockchain có thể gây áp lực lên đồng nghiệp nghề nghiệp nhằm tích hợp bảo vệ mạnh hơn. Người dùng có thể tổ chức và yêu cầu quyền như điều kiện tham gia,tương tự cách nhiều nghệ sĩ và nhà sưu tập từng đòi thị trường NFT phải giảm carbon. Các liên minh dự án crypto có thể cung cấp dịch vụ chung cho thành viên tuân thủ cam kết nhất định. Nhà nước cũng có vai trò: các cơ quan quản lý có thể yêu cầu việc sử dụng crypto hợp pháp phải dựa trên hạ tầng tôn trọng quyền.
Tuy nhiên, mục tiêu không phải sao chép nguyên bản ý chí của nhà nước lên blockchain. Chính phủ thực thi nhân quyền có chọn lọc, đôi khi tàn nhẫn. Trừng phạt kinh tế có thể gây thiệt hại cho dân thường nhưng không chắc làm thay đổi hành vi tiêu cực. Một số dự án crypto phải từ chối phục vụ người dân chỉ vì họ sống ở Iran hay Cuba. Blockchain không nên tái tạo những phong tỏa phản tác dụng đó.
Điều Web3 cần làm đúng từ đầu, theo MacKinnon, là thiết lập cơ chế khiếu nại và khắc phục vi phạm nhân quyền. Web2 đã thất bại ở điểm này; những nỗ lực muộn như Hội đồng Giám sát của Facebook là chưa đủ. Với blockchain, cơ chế ấy có thể nằm ngay ở cấp giao thức. Mỗi blockchain có thể chọn cách diễn giải phần mềm đối với điều khoản trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền. Việc thực thi có thể gồm điều tra, bồi thẩm đoàn, quyền đảo ngược giao dịch, xóa địa chỉ vi phạm và phân phối lại tiền. Bất kỳ người dùng nào cũng có thể khởi xướng khiếu nại, thay vì phụ thuộc vào đội quân ngoại giao và luật sư.
Nếu các nhà thiết kế nhận ra, hoặc bị buộc phải nhận ra, nhu cầu đưa nhân quyền vào blockchain, những công cụ crypto hiện được dùng để né trật tự quốc tế có thể trở thành phương tiện kiến tạo trật tự tốt hơn. Blockchain có thể thực thi quyền lao động, khuyến khích giảm carbon, áp đặt trừng phạt có mục tiêu và thiết lập thủ tục công bằng theo ngữ cảnh.
Blockchain có thể góp phần xây dựng nên hệ thống nhân quyền mạnh mẽ. Nhưng hiện nay, phần lớn các hệ thống phục vụ mục đích ngược lại: trở thành công cụ né tránh những bảo vệ khiêm tốn của trật tự hiện hữu. Vì vậy, nhân quyền nên là phép thử. Bất kỳ ai tuyên bố xây dựng hạ tầng cho trật tự thế giới tiếp theo đều phải trả lời: công nghệ này sẽ mở rộng hay làm suy yếu những quyền mà con người phải đấu tranh lâu dài mới giành được?
shared via noema,
