Thu giữ carbon và bài toán niềm tin của khí hậu
21/08/26
 |
| Ảnh: Nicolas Ortega/Noema |
Khi thế giới chậm cắt giảm khí thải, công nghệ hút CO2 trực tiếp từ không khí được quảng bá như một phần không thể thiếu của tương lai phát thải ròng bằng 0. Song với nhiều nhà môi trường, đây cũng có thể là cái cớ để ngành nhiên liệu hóa thạch tiếp tục tồn tại. Vậy nên, cuộc chiến quanh thu giữ carbon không chỉ là bài toán kỹ thuật mà là cuộc khủng hoảng niềm tin.
Từ giấc mơ phát thải ròng bằng 0
Tại Tracy, California, nhà máy của Heirloom Carbon Technologies được giới thiệu như dấu mốc: cơ sở thương mại đầu tiên ở Mỹ bán tín chỉ cho công nghệ thu giữ carbon trực tiếp từ không khí – direct air capture (DAC). Công nghệ hút CO2 khỏi khí quyển, sau °Chôn sâu dưới lòng đất để lưu trữ lâu dài hoặc đưa vào các ứng dụng như bê tông. Các khách hàng của Heirloom gồm Microsoft, JPMorgan Chase và Shopify, những công ty muốn bù đắp dấu chân carbon của mình.
Sau nhiều năm bị xem là viển vông, DAC dường như tiến gần hơn đến thực tế. Heirloom công bố khoản đầu tư 475 triệu USD để xây cơ sở lớn hơn ở Louisiana, đồng thời giành được 50 triệu USD tài trợ liên bang, với khả năng nhận tới 600 triệu USD cho nhà máy thứ ba thuộc Project Cypress.
Tuy nhiên, con đường phía trước không bằng phẳng. Điều trớ trêu là những người phản đối mạnh mẽ nhất không chỉ đến từ ngành dầu khí hay các lực lượng phủ nhận khí hậu, mà còn từ chính bộ phận lớn trong phong trào môi trường.
Bài toán quy mô khổng lồ
Về mặt khí quyển, lập luận ủng hộ DAC rất rõ: thế giới không chỉ cần giảm phát thải, mà còn phải kéo carbon đã thải ra khỏi bầu trời. Theo ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), mọi kịch bản đạt phát thải ròng bằng 0 đều cần dạng loại bỏ CO2 nào đó.
Vấn đề là quy mô. Năm 2024, Đại học Oxford dẫn dắt dự báo đến năm 2050, thế giới cần loại bỏ vĩnh viễn khoảng 7-9 tỷ tấn CO2 mỗi năm để tránh mực nước biển dâng nguy hiểm, cháy rừng thảm khốc và mất mùa trên diện rộng. Trong khi đó, ngành dầu mỏ phải mất 150 năm để xây dựng năng lực khai thác khoảng 4 tỷ tấn chất lỏng mỗi năm. Ngành thu giữ carbon giờ chỉ có khoảng 20-30 năm để đạt quy mô tương tự hoặc lớn hơn.
Mỗi năm, các phương pháp tự nhiên như phục hồi rừng, tái làm ướt đất than bùn hay khôi phục đất ngập nước ven biển hiện giúp loại bỏ khoảng 2 tỷ tấn CO2. Song đất đai có giới hạn, trong khi nhiệt độ tăng làm suy yếu các bể hấp thụ carbon tự nhiên. Điều này đẩy áp lực sang các giải pháp công nghiệp như DAC.
Robot thông minh hơn những gì ta hiểu
Công nghệ của Heirloom dựa trên phản ứng hóa học tương đối đơn giản. Đá vôi được nghiền, nung trong lò điện dùng năng lượng tái tạo ở khoảng 900°C; CO2 thoát ra trong quá trình được thu giữ và nén lại. Phần bột còn lại được hydrat hóa thành calcium hydroxide, hay vôi tôi; sau đó trải lên các khay để hấp thụ CO2 trong không khí và trở lại thành đá vôi.
Các robot di chuyển giữa những chồng khay, dùng cảm biến để kiểm tra mức chuyển hóa rồi đưa vật liệu trở lại lò. Heirloom gọi đây là sự kết hợp giữa “đá ngu và robot thông minh”: quá trình tự nhiên kéo dài nhiều năm rút xuống dưới ba ngày. Tuy nhiên, hiện mỗi năm cơ sở thử nghiệm này chỉ hút được khoảng 1.000 tấn CO2 – quá nhỏ so với con đường “tỷ tấn” mà ngành này cần đạt nếu muốn có thay đổi khí hậu thật sự.
Vì sao giới môi trường nghi ngờ?
Theo những người phản đối, DAC có thể trở thành cái cớ để ngành nhiên liệu hóa thạch tiếp tục phát thải dưới danh nghĩa hành động khí hậu. Thay vì chấm dứt đốt than, dầu và khí, xã hội bị cám dỗ bởi ý tưởng cứ tiếp tục phát thải rồi hút lại sau. Ký ức về các dự án “than sạch” thất bại càng làm sự hoài nghi sâu hơn. Dự án này từng được trợ cấp lớn nhưng chi phí đội lên gấp ba, thiết bị gần như không vận hành trước khi bị phá dỡ.
Niềm tin vào tín chỉ carbon cũng bị bào mòn. Nhiều khoản bù trừ dựa vào rừng từng được quảng bá là hấp thụ carbon, nhưng rừng có thể bị cháy hoặc khai thác. Thêm vào đó, một số tập đoàn dầu khí lớn đang lao vào DAC. Occidental Petroleum mua Carbon Engineering với giá 1,1 tỷ USD và đang xây Stratos, nhà máy DAC lớn nhất thế giới, ở Permian Basin – vùng chiếm gần một nửa sản lượng dầu thô của Mỹ.
Điều khiến các nhà hoạt động lo ngại nhất là CO2 thu giữ có thể được dùng cho tăng cường thu hồi dầu (EOR), tức bơm CO2 vào giếng cũ để đẩy thêm dầu khí ra ngoài. Nếu vậy, công nghệ khí hậu lại phục vụ việc khai thác thêm nhiên liệu hóa thạch.
Muốn tồn tại, DAC phải đáng tin
Để được xã hội chấp nhận, DAC phải chứng minh ba điều: lượng carbon thu giữ là thật, được kiểm chứng minh bạch và được lưu trữ lâu dài. Một ngành phụ trợ hình thành quanh việc đo lường, báo cáo và xác minh carbon removal – gọi là MRV. Song đây không chỉ là bài toán kế toán mà là bài toán đạo đức: ai đặt luật chơi, ai kiểm tra, và làm sao ngăn “tẩy xanh”.
Lưu trữ vĩnh viễn cũng là thách thức lớn. Một hướng là đưa CO2 vào bê tông, nơi nó khoáng hóa thành calcium carbonate và có thể bị khóa lại hơn 1.000 năm. Hướng khác là chôn sâu dưới lòng đất, đặc biệt trong đá bazan. Công ty Carbfix ở Iceland chứng minh 95% CO2 được bơm xuống bazan có thể biến thành đá trong vòng hai năm, với rủi ro rò rỉ rất thấp.
Công nghệ khí hậu cần sự đồng thuận xã hội
Ngay cả khi kỹ thuật thuyết phục, DAC vẫn phải vượt qua bài toán cộng đồng. Ngành này muốn mở rộng bằng hàng nghìn cơ sở lớn, kèm đường ống, bồn chứa, giàn khoan, nhà ở công nhân và hạ tầng năng lượng. Nếu không muốn lặp lại lịch sử của các ngành khai thác, các công ty phải tránh tạo ra những “vùng hy sinh” mới.
Điều này đòi hỏi thỏa thuận lợi ích cộng đồng, đào tạo lao động địa phương, quỹ hỗ trợ, cam kết xử lý hậu quả và đối thoại sớm với người dân. Niềm tin không thể được tạo ra chỉ bằng robot, cảm biến hay báo cáo kỹ thuật mà tích lũy chậm rãi từ cách ngành công nghiệp đối xử với những cộng đồng sống cạnh nó.
DAC có thể là công cụ cần thiết trong cuộc chiến khí hậu, nhất là khi thế giới chưa cắt giảm phát thải đủ nhanh. Song nếu muốn được xem là giải pháp sống còn thay vì ảo tưởng nguy hiểm, ngành thu giữ carbon phải làm được điều khó nhất: chứng minh mình không kéo dài kỷ nguyên dầu khí, không bán niềm tin, và không biến công nghệ khí hậu thành mô hình công nghiệp thiếu công bằng khác.
shared via noemamag,
