Mỹ thoát “kẹt” đất hiếm nhờ kho samarium cũ ở châu Âu, nhưng chuỗi cung ứng quốc phòng vẫn mong manh
23/12/25
 |
| Hình ảnh trưng bày các tên lửa của Raytheon, trong đó có tên lửa Tomahawk ở giữa, sử dụng nam châm làm từ samarium. Ảnh: T.J. Kirkpatrick |
Tên lửa hành trình Tomahawk được nhiều quân đội thèm muốn vì có thể đánh trúng mục tiêu ở khoảng cách tới 1.600 km. Độ chính xác ấy không chỉ đến từ phần mềm dẫn đường hay cảm biến tối tân, mà còn nằm ở một chi tiết ít ai nhắc: các cánh lái (fins) của Tomahawk sử dụng nam châm cực mạnh làm từ samarium, kim loại đất hiếm có khả năng chịu nhiệt cao. Nếu thiếu loại nam châm đặc biệt này, những hệ thống điều khiển cánh lái – thứ “bẻ quỹ đạo” cho tên lửa giữa không trung – có thể không còn hoạt động đúng như thiết kế.
Năm nay, khi Trung Quốc bắt đầu siết xuất khẩu một số kim loại đất hiếm, nguồn cung samarium cho các nhà thầu quốc phòng Mỹ bất ngờ bị “cắt cầu”, đe dọa trực tiếp khả năng sản xuất tên lửa dẫn đường chính xác và nhiều hệ thống vũ khí khác. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng – ít nhất ở thời điểm hiện tại – đã được tháo gỡ nhờ một thỏa thuận được dàn dựng kỹ lưỡng, trong đó hai doanh nghiệp châu Âu “mở” một nguồn samarium thay thế. Trớ trêu ở chỗ: nguồn thay thế này lại đến từ một lượng vật liệu nằm yên trong nhà máy tại Pháp từ thập niên 1970.
Giải pháp đó giúp dây chuyền tiếp tục chạy “tạm thời”. Nhưng kho dự trữ hữu hạn, và chính quyền Trump đang chạy đua để xây nguồn cung mới trước khi “cầu nối” châu Âu hết hiệu lực.
Trung Quốc siết xuất khẩu: Samarium thành “điểm nghẽn” của vũ khí chính xác
Tháng 4, Trung Quốc bắt đầu yêu cầu giấy phép xuất khẩu đối với samarium và 6 kim loại đất hiếm khác, trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump tung đợt thuế quan nhắm vào Trung Quốc và nhiều quốc gia. Một phát ngôn viên Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington nói các biện pháp kiểm soát xuất khẩu được áp dụng để “bảo vệ hòa bình thế giới”. Thông điệp thực tế đối với ngành quốc phòng Mỹ thì rõ ràng hơn: các doanh nghiệp nước ngoài dùng samarium cho mục đích quân sự không còn được phép mua.
Một lãnh đạo của nhà cung ứng cho Raytheon (hãng sản xuất Tomahawk) miêu tả thẳng thừng: “Không nhà thầu quốc phòng nào còn có thể dùng con đường cũ để mua samarium như trước. Các anh nằm trong ‘danh sách đen’. Các anh sẽ không có vật liệu.”
Về kỹ thuật, phần lớn nam châm đất hiếm ngoài đời sống được làm từ neodymium, dùng cho điện thoại, linh kiện xe hơi, thiết bị điện tử. Nhưng quốc phòng cần thứ khác: nam châm samarium–cobalt chịu được nhiệt độ khắc nghiệt – điều kiện phổ biến trong các hệ thống điều khiển, động cơ, và môi trường vận hành của tên lửa.
Rủi ro vì thế không dừng ở một dây chuyền. Theo các chuyên gia, nếu không tìm được nguồn samarium mới hoặc vật liệu thay thế, Mỹ có thể gặp khó trong sản xuất tiêm kích và tên lửa dẫn đường chính xác; thậm chí có thể buộc phải đánh đổi độ chính xác nếu không có đúng loại nam châm cần thiết. Các chương trình đang phát triển, như tên lửa siêu vượt âm, cũng phụ thuộc vào việc bảo đảm nguồn samarium không đến từ Trung Quốc.
Một cựu quan chức Lầu Năm Góc phụ trách chuỗi cung ứng nhận định: “Bạn không bao giờ muốn trao cho một quốc gia quyền lực lớn đến vậy. Họ có thể bật–tắt nguồn cung bất kỳ lúc nào.”
“Cầu nối” từ kho vật liệu thập niên 1970: Hai doanh nghiệp châu Âu cứu chuỗi cung ứng
Nếu kịch bản tắc nghẽn chưa bùng nổ ngay, một phần đến từ sự chuẩn bị của các doanh nghiệp hiểu rõ nghề nam châm. Arnold Magnetic Technologies – nhà sản xuất nam châm samarium–cobalt đặt trụ sở tại Rochester, New York, có nhà máy ở Thụy Sĩ, Thái Lan và Trung Quốc – cho biết khi Trung Quốc công bố kiểm soát xuất khẩu ngày 4/4, công ty vẫn có tồn kho hơn một năm.
Nhưng khi mùa hè trôi qua, khách hàng bắt đầu lo: điều gì sẽ xảy ra khi kho cạn? Arnold tìm đến Grant Smith, Chủ tịch Less Common Metals gần Liverpool (Anh) – một trong số ít nhà sản xuất kim loại đất hiếm còn lại ở phương Tây.
Ông Smith đã săn tìm phương án thay thế Trung Quốc trong nhiều năm. Và ông tìm thấy một “kho báu” kỳ lạ: lượng samarium nitrate tồn từ nhiều thập kỷ trong một nhà máy tại Pháp. Số vật liệu này thuộc sở hữu của Solvay, tập đoàn hóa chất của Bỉ. Nhà máy tại Pháp từng là một trong những cơ sở lớn nhất thế giới về sản xuất oxit đất hiếm.
Để biến quặng đá thành nam châm, phải tách 17 nguyên tố đất hiếm bằng các bể dung môi khổng lồ – quy trình mà Solvay từng góp công tiên phong. Nhưng Solvay đã dừng tách đất hiếm ở Pháp cách đây hai thập kỷ vì “không còn hiệu quả kinh tế”. Sản phẩm samarium xử lý ngoài Trung Quốc có thể đắt hơn từ 5–8 lần, theo phía Arnold.
Dù dừng sản xuất quy mô lớn, Solvay vẫn giữ lại bán thành phẩm, đồng thời vẫn có thiết bị và bí quyết để tinh luyện số vật liệu tồn kho thành dạng mà Less Common Metals có thể sử dụng. Đúng lúc đó, Less Common Metals lại “tình cờ” có một lò nung cũ phù hợp để xử lý công đoạn cần thiết.
Ông Smith tập hợp khách hàng thành “câu lạc bộ người mua”, gồm Arnold và Permag – công ty sở hữu Electron Energy Corporation, một nhà sản xuất nam châm samarium–cobalt của Mỹ đã cung ứng cho quốc phòng nhiều thập kỷ. Sự liên kết này giúp ông Smith đưa ra mức giá đủ hấp dẫn để Solvay đồng ý tinh luyện toàn bộ kho, khoảng 200 tấn.
Quy trình sau đó chạy qua nhiều bước: samarium của Solvay được đưa sang Anh; Less Common Metals biến nó thành kim loại để nấu thành hợp kim; khách hàng ép vật liệu thành khối; các nhà máy ở Mỹ cắt ra thành nam châm. Những nam châm ấy đi vào hệ thống động cơ của thiết bị gọi là fin actuator – bộ phận điều khiển cánh lái, giúp tên lửa chỉnh hướng và bám mục tiêu.
Thỏa thuận gần như hoàn tất đúng lúc Trung Quốc siết xuất khẩu. Từ đó, điện thoại của ông Smith “không ngừng đổ chuông” vì các công ty hàng không vũ trụ và quốc phòng ráo riết tìm samarium.
Ông Smith kể: “Khi họ gọi đến, tôi có thể đặt tay lên ngực và nói: ‘Không cần hoảng. Chúng tôi lo được.’” Công ty của ông vốn từng chật vật lợi nhuận, nhưng từ sau ngày 4/4, ông nói mình chỉ có đúng hai ngày nghỉ.
Ông ước tính kho Solvay có thể đủ cho khách hàng quốc phòng Mỹ hơn một năm. Với Arnold, đây là cây cầu sống còn: “Vấn đề của đất hiếm là phải có tính kinh tế – cần đủ sản lượng. Grant đã tạo một cây cầu ngắn–trung hạn cực kỳ quan trọng.”
Bài toán cấu trúc: Trung Quốc thống trị vì quy mô và khả năng “phá giá”
Khủng hoảng năm nay không phải cảnh báo mới. Giới chức Mỹ lo ngại phụ thuộc Trung Quốc về đất hiếm đã hơn một thập kỷ. Trớ trêu ở chỗ, nam châm samarium–cobalt được phát minh trong phòng thí nghiệm nghiên cứu của Không quân Mỹ ở Ohio vào thập niên 1960. Nhưng đến thập niên 1980, ngành công nghiệp dần dịch chuyển sang Trung Quốc, một phần vì nơi đây có trữ lượng đất hiếm lớn.
Hiện nay, Trung Quốc vừa khai thác, chế biến, bán và tiêu thụ lượng đất hiếm khổng lồ, đến mức có thể hạ giá xuống dưới chi phí sản xuất khi các đối thủ nước ngoài vừa manh nha hoạt động. Nhiều công ty Mỹ và châu Âu không trụ nổi: phá sản hoặc mở nhà máy ngay tại Trung Quốc.
Mỹ đã cố gắng đảo chiều bằng chính sách. Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) 2023 và 2024 siết dần việc sử dụng đất hiếm nguồn Trung Quốc trong hệ thống vũ khí, và yêu cầu đến ngày 1/1/2027 mọi vật liệu liên quan phải “China-free”. Nhưng việc thực thi không nhất quán, chủ yếu vì thiếu nguồn thay thế.
Năm 2023–2024, Lockheed Martin từng thông báo với Lầu Năm Góc rằng tiêm kích F-35 có nam châm sản xuất tại Trung Quốc, dù quy định yêu cầu ngược lại. Quân đội đã tạm dừng sản xuất nhiều tháng rồi cuối cùng cấp miễn trừ để tiếp tục.
Raytheon cũng thừa nhận rủi ro bị đứt nguồn linh kiện quan trọng. Công ty mẹ RTX viết trong hồ sơ nộp Ủy ban Chứng khoán Mỹ rằng các luật mới và yêu cầu quản trị chuỗi cung ứng có thể ảnh hưởng khả năng tiếp cận vật liệu.
Cuộc chạy đua “hậu cầu nối”: Mỹ đổ vốn nhưng thành bại chưa chắc
Nhu cầu samarium của quốc phòng Mỹ thực ra không lớn – dưới 200 tấn/năm, theo ước tính của Jack Lifton, đồng chủ tịch Critical Minerals Institute. Nhưng nhỏ không đồng nghĩa dễ: điều khó là năng lực tinh luyện và sản xuất ổn định, trong khi bài toán kinh tế luôn đeo bám.
Chính quyền Trump đang bơm tiền để dựng nguồn thay thế. MP Materials – chủ sở hữu mỏ đất hiếm ở California – nhận khoản vay 150 triệu USD để mở rộng nhà máy xử lý nhằm có thể xử lý samarium, trong một thỏa thuận tổng thể trị giá nhiều tỷ USD. Nhưng dự án có thể mất nhiều năm.
ReElement Technologies (Indiana) nhận khoản vay 80 triệu USD để xử lý samarium bằng công nghệ mới. Ucore Rare Metals (Canada) nhận 22,4 triệu USD tài trợ từ quân đội Mỹ để xây cơ sở tại Louisiana sản xuất samarium và gadolinium, cũng dựa trên công nghệ mới.
Nhưng hỗ trợ chính phủ không đồng nghĩa chắc thắng. Năm 2023, Lynas Rare Earths (Úc) từng nhận hợp đồng của Bộ Quốc phòng Mỹ để xây nhà máy chế biến đất hiếm tại Seadrift, Texas, song dự án không hoàn thành. Hiện Lynas chuyển hướng mở rộng nhà máy ở Malaysia, đặt mục tiêu tách samarium và các kim loại khác vào tháng 4.
Giới hoài nghi cảnh báo Washington đang rót vốn cho những doanh nghiệp chưa từng làm nam châm, và phần lớn tiền lại tập trung vào nam châm neodymium–iron–boron phục vụ công nghiệp dân dụng, thay vì samarium–cobalt mà quốc phòng cần nhất.
Dẫu vậy, chiến dịch kích hoạt chuỗi cung ứng đã tạo ra làn sóng thông báo tham vọng. Một ví dụ là USA Rare Earth (thành lập năm 2019) công bố kế hoạch xây cơ sở chế biến ở Stillwater, Oklahoma. Đồng thời, công ty này vừa vượt qua “rào cản” cuối để mua lại chính Less Common Metals của Grant Smith – doanh nghiệp đang giữ vai trò chiếc cầu nối cho samarium của quốc phòng Mỹ hiện nay.
Trong ngắn hạn, kho samarium từ Pháp đã giúp dây chuyền vũ khí chính xác không bị gián đoạn. Nhưng về dài hạn, câu chuyện không chỉ là tìm thêm vài trăm tấn nguyên liệu: đó là cuộc chiến giành năng lực chế biến, sản xuất và tính kinh tế – để Mỹ không phải phụ thuộc vào một nguồn có thể bị “tắt công tắc” bất kỳ lúc nào.
shared via nytimes,
