Quốc gia Navajo chia rẽ khi lãnh đạo ủng hộ Trump và ngành than
03/11/25
 |
| Nhà máy Four Corners dự kiến đóng cửa vào năm 2031, nhưng công ty sở hữu nhà máy gần đây cho biết nhà máy có thể sẽ mở cửa lâu hơn. |
Khi lãnh đạo Buu Nygren của vùng Navajo đăng một bức ảnh selfie tươi cười bên Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng, ông không ngờ khoảnh khắc ấy sẽ tạo ra làn sóng phản ứng dữ dội trong cộng đồng. Tổng thống Mỹ vừa ký sắc lệnh thúc đẩy sản xuất than, và ông Nygren không giấu nổi sự phấn khích. Ông viết: “Những chính sách sai lầm trong quá khứ đã bất công với ngành than, nhưng nay dòng chảy đang đổi hướng.”
Ngay sau đó, hàng trăm bình luận giận dữ xuất hiện. Nhiều người cáo buộc ông phản bội dân tộc mình, tiếp tay cho sự tàn phá đất đai và nguồn nước. Nhưng cũng có tiếng nói khác vang lên: “Đừng chỉ trích nữa, than chính là công ăn việc làm.”
Than – Nguồn sống và mầm mống mâu thuẫn
Trong nhiều thập kỷ, than đá đã là chủ đề gây chia rẽ sâu sắc tại Navajo – khu vực tự trị trải rộng qua ba bang Arizona, New Mexico và Utah. Đối với hàng nghìn gia đình nơi đây, than không chỉ là nhiên liệu, mà còn là kế sinh nhai. Các nhà máy điện và mỏ than từng mang lại hàng trăm việc làm ổn định với mức lương cao, trên vùng đất mà gần 40% dân số vẫn sống trong cảnh nghèo đói.
Nhưng than cũng để lại vết sẹo sâu trên môi trường. Nó rút cạn nguồn nước quý giá giữa sa mạc, làm ô nhiễm không khí và kéo theo nhiều vấn đề sức khỏe. Khi các công ty năng lượng chuyển sang khí tự nhiên và năng lượng tái tạo rẻ hơn, cùng chính sách xanh thời Biden, ngành than dần thoái trào.
Sự trở lại của Trump với khẩu hiệu “khoan đi, khai thác đi” và lời kêu gọi “đưa than trở lại” đã làm sống dậy hy vọng của những người phụ thuộc vào ngành này. Nghị sĩ bộ tộc Brenda Jesus nói: “Nếu không có than, nhiều gia đình Navajo đã không có thu nhập nào cả.” Bà bỏ phiếu cho Trump và tin chính quyền mới có thể cứu nhà máy nhiệt điện cuối cùng của người Navajo – Four Corners Power Plant.
Sắc lệnh mà Tổng thống Trump ký hồi tháng 4 yêu cầu các cơ quan liên bang hủy bỏ những quy định “phân biệt đối xử” với than và xem xét khả năng tận dụng các nhà máy nhiệt điện để đáp ứng nhu cầu điện năng khổng lồ từ các trung tâm dữ liệu AI. Bốn tháng sau, Tập đoàn Arizona Public Service – đơn vị sở hữu phần lớn nhà máy Four Corners – tuyên bố lùi thời hạn đóng cửa từ năm 2031 sang “không muộn hơn năm 2038”.
Điều đó đồng nghĩa với việc hàng trăm việc làm có thể được giữ lại, nhưng cũng là thêm gần một thập kỷ nữa phát thải khí độc hại và phụ thuộc vào ngành công nghiệp đang suy thoái.
Robyn Jackson – giám đốc tổ chức Diné CARE hoạt động vì công lý môi trường trên vùng đất Navajo – khẳng định: “Than không thể trở lại. Đất đai đã chịu quá nhiều tổn hại, và con người cũng thế.”
Từ uranium đến than – Chu kỳ phụ thuộc
Trước khi có than, vùng đất Navajo từng bị khai thác để lấy uranium phục vụ chương trình vũ khí hạt nhân của Mỹ. Hàng trăm mỏ uranium bỏ hoang vẫn để lại phóng xạ trong đất và nguồn nước. Hàng nghìn người dân tộc Navajo mắc bệnh phổi, ung thư, và nhiều người đã qua đời vì nhiễm độc.
Khi nhà máy Four Corners đi vào hoạt động năm 1963, người dân đã hoài nghi, nhưng rồi bị hấp dẫn bởi mức thu nhập cao so với nghề nông và chăn cừu. Mười năm sau, nhà máy Navajo Generating Station được xây dựng ở Arizona, đánh dấu thời kỳ bùng nổ của “kinh tế than” trên vùng đất này.
Giáo sư Andrew Curley của Đại học Arizona, thành viên bộ tộc Navajo, cho biết: “Với thế hệ thanh niên khi ấy, mỏ than là cơ hội hiếm hoi để có việc làm ngay trên quê hương. Than đã giúp nhiều người ở lại, không phải bỏ đi.”
Nhưng sự suy giảm toàn cầu của than đã lan đến đây. Năm 2019 và 2022, hai nhà máy và mỏ lớn lần lượt đóng cửa, khiến hơn 1.000 người mất việc và bộ tộc thất thu ít nhất 40 triệu USD/năm.
Lương trung bình của công nhân tại các nhà máy này khoảng 86.000 USD, trong khi tỷ lệ thất nghiệp trên toàn bộ tộc lên đến 39%. Hàng nghìn người sống trong nhà di động không có điện hay nước sinh hoạt, giữa vùng sa mạc rộng 69929.67 km2. Khi việc làm mất đi, nhiều người phải rời bỏ quê hương, tìm cơ hội ở Wyoming hoặc Montana.
Theo công ty NTEC – doanh nghiệp năng lượng do bộ tộc thành lập và hiện nắm 7% cổ phần nhà máy Four Corners – việc đóng cửa sớm có thể khiến 500 thành viên mất việc. Doanh thu từ mỏ và nhà máy chiếm hơn 1/3 ngân sách bộ tộc.
Trong bài phát biểu trước khi dự lễ nhậm chức của Trump, Chủ tịch Nygren nói rõ ưu tiên: “Tương lai của chúng ta là tiếp tục dẫn đầu về phát triển năng lượng.”
Công việc, sức khỏe và sự chia rẽ
Với nhiều người, khói than từng là biểu tượng của lao động. Joseph Lee, thợ mỏ thế hệ thứ ba tại nhà máy San Juan Generating Station, đã làm việc hơn 20 năm và kiếm được gần 100.000 USD/năm – đủ nuôi ba con học đại học.
Ông nói: “Đó là công việc tốt, gần nhà, và cho chúng tôi một cuộc sống tử tế.” Nhưng khi nhà máy đóng cửa năm 2022, nhiều đồng nghiệp của ông buộc phải rời đi, số khác thất nghiệp dài hạn.
Tại hội trường nghiệp đoàn ở Kirtland (New Mexico), những cựu công nhân từng hít khói than nhiều năm giờ tụ tập để khám bệnh phổi. Những tờ rơi treo trên tường ghi rõ: “Tầm soát bệnh phổi đen cho mọi thợ mỏ.” Nhiều trường hợp mắc bệnh bị bỏ sót vì người dân thiếu niềm tin vào cơ quan y tế và nghiên cứu của chính phủ.
Trong các buổi họp hội đồng bộ tộc gần đây, nhiều cư dân kêu gọi chấm dứt khai thác than, cho rằng nguồn nước và đất đã cạn kiệt. Song nghị sĩ Brenda Jesus thừa nhận, đây là bài toán nan giải: “Chúng tôi hiểu rủi ro, nhưng cũng cần việc làm. Không ai muốn nhìn thấy quê mình chìm trong thất nghiệp.”
Ngược lại, nghị sĩ bang New Mexico Joseph Franklin Hernandez – người từng làm việc tại nhà máy San Juan sau khi tốt nghiệp trung học – khẳng định cái giá của than đã quá đắt. Ông kể, mỗi ngày trở về nhà, áo ông phủ kín tro bay. Ông ho suốt nhiều năm, còn mẹ ông, người làm lao công tại nhà máy, mắc bệnh hô hấp và qua đời sớm trong đại dịch.
Ông nói: “Tôi không thể ngừng nghĩ rằng công việc ấy đã khiến bà yếu đi.” Với ông, tương lai của Navajo phải nằm ở năng lượng sạch và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, không phải trong tro bụi than.
Ông tuyên bố: “Đã đến lúc nói ‘đủ rồi’. Chúng ta không thể cứ bám mãi vào một ngành đang tàn lụi.”
Tương lai giữa hai ngả đường
Một buổi tối gần đây, ông Hernandez tụ họp cùng một nhóm cư dân tại căn nhà truyền thống hogan – mái vòm đất sét hướng về phía đông để đón bình minh. Câu chuyện xoay quanh chủ đề quen thuộc: than.
Suốt một giờ, họ chia sẻ về những công việc đã mất, về những hơi thở ngắn dần vì bụi than. Lawrence Begay, 72 tuổi, cựu thợ mỏ, bước đi tập tễnh, thở dốc giữa chừng khi kể lại quãng đời làm việc với máy xúc nặng hàng chục tấn.
Ông nói bằng cả tiếng Anh và tiếng Navajo: “Đó là công việc trung thực. Ai đủ sức thì làm, vì đó là kế sinh nhai.”
Giờ đây, ông trồng cỏ linh lăng và chăn cừu trên mảnh đất mình, đôi khi tự hỏi liệu mình có mắc bệnh phổi đen hay không. Ông nói: “Chúng tôi đáng lẽ cần được cảnh báo nhiều hơn nhưng đó là công việc ai cũng phải làm.”
Trên vùng sa mạc rộng lớn, giữa những tháp khói lặng im và những con đường đất ngoằn ngoèo, câu hỏi về tương lai của Quốc gia Navajo vẫn chưa có lời đáp. Than đã nuôi sống nhiều thế hệ, nhưng cũng đã để lại những tổn thương không dễ gột rửa.
Khi những mỏ than dần đóng cửa và gió mặt trời bắt đầu nổi lên, người Navajo đứng giữa ngã ba lịch sử: giữa công ăn việc làm của hôm qua và lời hứa hẹn mong manh của ngày mai.
shared via nytimes,
