Chương trình vàng của U.S. Mint và lỗ hổng kéo dài nhiều thập niên
02/06/26
 |
| Năm 1983, Ron Paul, khi đó là Nghị sĩ Quốc hội bang Texas thuộc Đảng Cộng hòa. Ảnh: CQ Roll Call |
Trước khi trở thành biểu tượng của cánh tự do chủ nghĩa trong Đảng Cộng hòa, Ron Paul từng là nghị sĩ ít tên tuổi của bang Texas với ý tưởng bị xem là ngoài rìa, đưa đồng USD trở lại gắn với vàng. Năm 1981, ông nhìn thấy cơ hội để tiến “bước đầu tiên” khi tham gia ủy ban vàng mới của liên bang và đề xuất U.S. Mint sản xuất, bán đồng xu vàng.
Ý tưởng này nhanh chóng hợp thời. Khi ấy, Nam Phi thống trị thị trường đồng xu vàng toàn cầu, trong khi Quốc hội Mỹ muốn gây sức ép với chính quyền apartheid. Chương trình đồng xu vàng của Mỹ được xem là cách tạo ra lựa chọn cạnh tranh, không gắn với các vi phạm nhân quyền tại Nam Phi.
Năm 1985, Tổng thống Ronald Reagan ký Đạo luật Gold Bullion Coin, cho phép U.S. Mint bán đồng xu vàng với điều kiện vàng phải được khai thác hoàn toàn tại Mỹ. Với Ron Paul, người tin vào thị trường tự do, điều khoản “sản xuất từ vàng Mỹ” mang tính bảo hộ không cần thiết và có thể không thực tế. Ông hiểu chuỗi cung ứng vàng có quá nhiều trung gian. Sớm muộn, vàng từ khắp nơi cũng có thể đi vào hệ thống Mỹ. Nhìn lại, ông nói mình từng nghĩ không ai có thể thật sự biết vàng đến từ đâu.
Điều kiện “vàng Mỹ” và cách lách luật
Vấn đề nhanh chóng xuất hiện. Các nhà cung cấp của U.S. Mint thường nấu chảy vàng từ nhiều nguồn khác nhau. Nếu muốn tạo sản phẩm chỉ dùng vàng Mỹ, chi phí sẽ cao hơn. Nhưng Quốc hội cấm Mint trả giá cao hơn mức trung bình thế giới.
Trước tình thế đó, ban lãnh đạo Mint thời Donna Pope đã diễn giải lại yêu cầu về “vàng Mỹ”. Các nhà tinh luyện có thể bán cho Mint vàng nước ngoài, miễn là họ chứng nhận đã mua lượng vàng Mỹ tương đương trong cùng năm. Luật không cho phép cách làm này, nhưng doanh số đồng xu tốt, và phần lớn các bên dường như chấp nhận giả định rằng hệ thống vẫn đang vận hành đúng mục đích.
Trong những năm đầu, rủi ro có vẻ không quá lớn. Mỹ vẫn sản xuất nhiều vàng. Năm 1990, theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ, sản lượng đạt 294 tấn. Giá vàng khi đó khoảng 390 USD/ounce, chưa đủ cao để thúc đẩy mạnh các hoạt động khai thác tàn phá môi trường như phá rừng Amazon hay làm ô nhiễm sông ngòi ở Ghana bằng thủy ngân.
Khi giá vàng tăng và giám sát biến mất
Sau vụ khủng bố ngày 11/9/2001, hệ thống bắt đầu rạn nứt. Giá vàng tăng mạnh khi nhà đầu tư lo chiến tranh có thể làm mất giá chứng khoán và đồng USD. Giữa đà tăng này, U.S. Mint ngừng yêu cầu các nhà tinh luyện chứng minh họ đang mua vàng Mỹ.
Trong hai thập niên sau, sản lượng vàng tại Mỹ giảm mạnh, nhập khẩu tăng, Mint gần như không hỏi vàng đến từ đâu. Theo cuộc kiểm toán liên bang năm 2024, thay vì truy xuất nguồn cung, các quan chức Mint chỉ kiểm tra website của các nhà tinh luyện để xem họ có chính sách tìm nguồn cung ứng có đạo đức không.
Hệ quả là Mint đã mua vàng có nguồn gốc từ các chuỗi cung ứng đáng ngờ. Theo điều tra của tờ The New York Times, một số vàng từng có liên hệ với băng đảng ma túy Colombia, hoặc đi qua các hiệu cầm đồ Mexico và tổ chức cho vay ngắn hạn ở Peru. Chính quyền Trump sau đó cho biết đã mở điều tra về hoạt động tìm nguồn vàng của Mint. Cơ quan này nói đã thực hiện các bước để theo dõi tốt hơn và khẳng định Mỹ vẫn là nguồn vàng “chính”.
Tuy nhiên, khi Tổng thanh tra Bộ Tài chính nêu vấn đề tương tự năm 2024, Mint từng hứa sẽ công bố hệ thống mới để giám sát nguồn cung trong vài tháng, nhưng điều này không xảy ra.
Thị trường nói dối
Việc U.S. Mint không truy xuất nguồn vàng trong nhiều thập niên cho thấy các rào chắn của ngành đã thất bại khi giá vàng tăng vọt. Chương trình được lập ra để tránh phụ thuộc vào vàng có nguồn gốc gây tranh cãi cuối cùng lại có thể tiếp tay cho những hoạt động mà chính phủ Mỹ đang cố chống, từ tội phạm ma túy đến khai thác bất hợp pháp.
Điều trớ trêu là Ron Paul không quá bận tâm trước việc chương trình đi chệch khỏi mục tiêu ban đầu. Ông chưa từng thích yêu cầu vàng phải có nguồn gốc tại Mỹ và cho rằng bất kỳ luật nào buộc chính phủ hay người dân mua vàng theo một cách nhất định đều không hợp đạo đức. Khi được hỏi về nguồn gốc vàng, ông không đưa ra nhận xét trực tiếp về việc Mint mua phải vàng liên quan đến băng đảng ma túy, nhưng nói rằng trong ngành vàng, con người hiếm khi trả lời trung thực.
Với Ron Paul, vấn đề đã rõ từ đầu. Khi nói đến vàng, ông kết luận: “Không ai nói thật.”
shared via nytimes,
