Khi rác trở thành nguồn tài nguyên
17/09/26
Trong nền kinh tế tài nguyên, rác không đơn thuần là thứ phải loại bỏ. Thép, nhôm, đồng, lithium hay nickel có thể trở lại chuỗi sản xuất với giá trị đáng kể, trong khi nhiều loại nhựa lại tốn quá nhiều chi phí để thu hồi. Vì thế, bài toán kinh doanh không phải tái chế càng nhiều càng tốt, mà là xác định vật liệu nào thực sự đáng đưa trở lại thị trường.
Không phải phế liệu nào cũng có giá trị như nhau
Logic của tái chế rất hấp dẫn: thay vì khai thác thêm nguyên liệu nguyên sinh, doanh nghiệp thu hồi vật liệu đã qua sử dụng rồi đưa trở lại sản xuất. Nhưng hiệu quả kinh tế thay đổi mạnh giữa từng nhóm tài nguyên.
Kim loại là trường hợp thuận lợi nhất. Tái chế 1 kg thép có thể tiết kiệm khoảng 1,4 kg quặng sắt và giảm 65% năng lượng so với sản xuất từ nguyên liệu mới. Với nhôm, mức tiết kiệm năng lượng có thể lên tới 95%. Khoảng 30% kim loại dùng trong sản xuất thép toàn cầu hiện đã đến từ phế liệu.
Lý do nằm ở cấu trúc chi phí. Sản xuất kim loại từ quặng đòi hỏi khai thác, vận chuyển, nghiền, tuyển và các quá trình luyện kim tiêu tốn nhiều năng lượng. Trong khi đó, tái chế chủ yếu đưa kim loại đã tồn tại trở lại lò luyện.
Với đồng, cobalt, lithium và nickel, lợi ích còn gắn với an ninh nguồn cung. Các kim loại này không nhất thiết sắp cạn kiệt, nhưng mỏ chất lượng cao ngày càng khó khai thác, sản lượng lại tập trung ở một số khu vực. Đối với những nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu, phế liệu không chỉ là rác mà còn là một nguồn nguyên liệu chiến lược.
Khi nguyên liệu thứ cấp đắt hơn nguyên liệu mới
Nhựa cho thấy mặt trái của kinh tế tái chế. Tại Mỹ, khoảng 25% vật phẩm được bỏ vào thùng tái chế là chất gây nhiễm hoặc vật liệu không phù hợp. Thức ăn, giấy ướt, nắp chai hay những mảnh nhựa nhỏ làm tăng chi phí phân loại và khiến một phần dòng nguyên liệu không thể tái sử dụng.
Với polypropylene dùng trong chai lọ hoặc hộp thực phẩm, vật liệu phải trải qua rửa, nghiền, lọc, nấu chảy rồi lọc lại. Trong quá trình này, lượng hao hụt có thể lên tới 45%.
Hệ quả là nguyên liệu thứ cấp đôi khi đắt hơn nguyên liệu nguyên sinh. Tái chế một tấn nhựa dùng cho hộp bơ hoặc margarine giúp tránh khoảng 0,43 tấn CO₂, nhưng nhựa tái chế thường có giá cao hơn nhựa mới hàng trăm USD/tấn. Quy đổi ra chi phí giảm phát thải, người tiêu dùng có thể phải trả hơn 1.000 USD để tránh một tấn CO₂.
Đây là điểm quan trọng đối với doanh nghiệp nguyên liệu: khả năng tái chế về kỹ thuật không đồng nghĩa với khả năng tái chế có lãi.
Nguồn cung nguyên sinh vẫn rất lớn
Một phần động lực tái chế đến từ nỗi lo thế giới sẽ cạn kiệt tài nguyên. Song, mức độ khan hiếm cũng khác nhau đáng kể.
Giấy không đối mặt với nguy cơ thiếu nguyên liệu theo cách kim loại chiến lược có thể gặp phải, bởi cây có thể được trồng lại. Silicon dùng sản xuất thủy tinh là một trong những nguyên tố phổ biến nhất trên Trái đất.
Nhựa cũng sử dụng một phần tương đối nhỏ nguồn hydrocarbon. Tại Mỹ, nguyên liệu chủ yếu đến từ ethane trong khí tự nhiên. Một kg ethane có thể chuyển thành khoảng 100 túi mua sắm. Ở nhiều khu vực khác, nhựa được sản xuất từ propane, butane và naphtha có nguồn gốc dầu thô. Một bình propane 13 kg có thể tạo ra khoảng 1.600 túi nhựa loại 8 g.
Khi nguyên liệu mới còn dồi dào và rẻ, tái chế phải cạnh tranh trực tiếp với chi phí sản xuất nguyên sinh. Với những vật liệu giá trị thấp, cuộc cạnh tranh này không dễ thắng.
Chôn lấp như mức giá sàn của xử lý tài nguyên
Nếu vật liệu không đáng tái chế, doanh nghiệp và chính quyền phải lựa chọn giữa chôn lấp và đốt. Các bãi chôn lấp hiện đại tại nhiều nước phát triển được lót chống thấm, thu gom nước rỉ rác và hút methane phát sinh từ chất thải hữu cơ. Hệ thống thu khí thường giữ được khoảng 75% lượng methane, một số nơi đạt tới 95%.
Đốt rác có lợi thế giảm mạnh thể tích và có thể tạo điện, nhưng chi phí cao hơn. Tại Mỹ, chôn lấp thường rẻ hơn khoảng 20-30%. Nhà máy đốt rác cần hệ thống kiểm soát thủy ngân, chì và khí axit, khiến chi phí đầu tư trên mỗi MW có thể cao gấp nhiều lần nhà máy điện khí.
Chôn lấp trở thành mức giá tham chiếu quan trọng: nếu chi phí thu hồi một loại vật liệu vượt xa giá trị nguyên liệu thu được và chi phí xử lý thay thế, tái chế khó tạo ra hiệu quả kinh tế.
Thị trường phế liệu cần chọn lọc hơn
Mỗi năm, thế giới tái chế khoảng 500 triệu tấn chất thải. Từ năm 1980, Mỹ tăng tỷ lệ tái chế hơn ba lần; hiện nay, Liên minh châu Âu tái chế gần 1/2 lượng rác.
Song, trong kinh doanh tài nguyên, khối lượng không phải thước đo duy nhất. Điều quan trọng hơn là giá trị vật liệu thu hồi so với chi phí thu gom, phân loại, vận chuyển và tái chế.
Với thép, nhôm, đồng, nickel, cobalt và lithium, phế liệu có thể trở thành nguồn cung cạnh tranh với khai thác nguyên sinh. Với nhiều loại nhựa giá trị thấp, phép tính thường kém thuận lợi hơn.
Nền kinh tế tài nguyên hiệu quả không nhất thiết phải giữ mọi vật liệu quay vòng mà cần phân biệt rõ đâu là phế liệu có thể trở thành hàng hóa, đâu là vật liệu đáng tái sử dụng và đâu là chất thải nên được xử lý với chi phí thấp nhất. Trong thị trường nguyên liệu, giá trị không nằm ở việc cứu mọi thứ khỏi bãi chôn lấp, mà ở việc biết chính xác thứ gì đáng được đưa trở lại chuỗi sản xuất.
shared via worksinprogress,
