Vì sao nhiều người sở hữu cổ phần SpaceX trước IPO?
04/05/26
 |
| Ảnh: Brandon Celi |
SpaceX sắp tiến tới một trong những đợt IPO lớn nhất lịch sử, nhưng nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ, người nổi tiếng và quỹ tư nhân tuyên bố đã sở hữu cổ phần từ trước. Đằng sau hiện tượng ấy là thị trường cổ phiếu tư nhân khó kiểm chứng, nơi các công cụ đầu tư đặc biệt mở ra cơ hội sinh lời lớn nhưng cũng kéo theo rủi ro phí chồng phí, thiếu minh bạch và gian lận.
Cơn sốt trước giờ lên sàn
Anthony Scaramucci, cựu cố vấn Tổng thống Donald Trump, nói ông sở hữu cổ phần SpaceX. Rapper 2 Chainz cũng vậy. Betsy DeVos, cựu bộ trưởng giáo dục Mỹ, nằm trong danh sách nhà đầu tư. Thậm chí hơn 150 người theo dõi podcast tài chính “Rich Habits” cũng góp tiền mua cổ phần của công ty tên lửa và vệ tinh do Elon Musk sáng lập.
Điều này có vẻ lạ. Sau 24 năm hoạt động, SpaceX vẫn là công ty tư nhân. Cổ phiếu của hãng chưa được giao dịch công khai như Apple, Nvidia hay Tesla. Nhưng khi công ty chuẩn bị đợt phát hành cổ phiếu lần đầu có thể lớn nhất lịch sử, câu hỏi trở nên cấp thiết hơn: vì sao rất nhiều người sở hữu SpaceX từ trước?
Câu trả lời nằm ở thị trường cổ phiếu tư nhân – một thế giới ít minh bạch hơn nhiều so với sàn chứng khoán. Tâm điểm là các SPV: những pháp nhân được lập ra để nắm giữ tài sản, thường là cổ phần trong công ty tư nhân. Thông qua SPV, nhiều nhà đầu tư có thể góp tiền chung vào thương vụ khó tiếp cận.
SpaceX là một trong những cái tên được lập nhiều SPV nhất. Theo thống kê từ hồ sơ Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ, hơn 170 pháp nhân có tên “SpaceX” hoặc “Space Exploration” được thành lập. Con số thực tế có thể cao hơn, vì không phải SPV nào sở hữu cổ phần SpaceX cũng đưa tên công ty vào tên pháp nhân.
Thị trường ngầm của cổ phiếu tư nhân
Sự bùng nổ các SPV phản ánh thay đổi lớn trong tài chính Mỹ: nhiều công ty tăng trưởng cao đang ở lại thị trường tư nhân lâu hơn, huy động được nhiều vốn hơn và trì hoãn niêm yết. Khi đó, một phần đáng kể câu chuyện tăng trưởng của cổ phiếu Mỹ không còn diễn ra trên sàn chứng khoán, mà trong các giao dịch kín giữa nhà sáng lập, nhân viên, quỹ đầu tư và những người mua đủ điều kiện.
Với SpaceX, sức hút đặc biệt mạnh. Công ty được kỳ vọng huy động hơn 50 tỷ USD trong đợt IPO có thể diễn ra sớm nhất vào tháng 6. Tin tức ấy càng làm nóng thị trường thứ cấp của cổ phần SpaceX. Sim Desai, nhà sáng lập Hiive, nền tảng hỗ trợ mua bán cổ phiếu tư nhân, nói nhu cầu với cổ phần SpaceX gần như “không thể thỏa mãn”.
Đối với nhiều nhà đầu tư, sở hữu SpaceX trước IPO không chỉ là cơ hội tài chính. Đó còn là tấm huy hiệu danh giá. Quy định tại Mỹ hạn chế đối tượng được đầu tư vào công ty tư nhân vì các thương vụ này rủi ro, ít thông tin và khó định giá hơn. Công ty cũng có quyền kiểm soát ai được sở hữu cổ phần. Vì vậy, muốn mua được cổ phần công ty như SpaceX thường cần quan hệ. SPV trở thành cánh cửa phụ cho những người không có “vé mời” trực tiếp.
Dân chủ hóa hay mảnh đất của lừa đảo?
Những người ủng hộ cho rằng thị trường này giúp dân chủ hóa cơ hội đầu tư. Thay vì chỉ các quỹ lớn và nhà đầu tư thân cận mới được hưởng thành quả tăng trưởng trước IPO, các nhà đầu tư nhỏ hơn cũng có thể tham gia.
Nhưng cái giá của mở cửa là rủi ro. Nhà đầu tư thường không được tiếp cận đầy đủ báo cáo tài chính của công ty tư nhân. Họ cũng có thể không biết rõ nguồn gốc cổ phần mình đang mua. Nhiều SPV còn được “xếp lớp”: một SPV đầu tư vào một SPV khác, pháp nhân đó lại đầu tư vào pháp nhân khác. Mỗi lớp đều có thể thu phí quản lý và chia lợi nhuận.
Điều này khiến cấu trúc sở hữu trở nên mù mờ. Một nhà đầu tư có thể tưởng mình đang mua cổ phần SpaceX, nhưng thực chất đang mua quyền lợi kinh tế gián tiếp qua nhiều tầng pháp nhân. Khi phí chồng phí, lợi nhuận thực nhận có thể bị bào mòn đáng kể.
Vấn đề không chỉ là tài chính. Một số nghị sĩ Dân chủ Mỹ cảnh báo về khả năng nhà đầu tư Trung Quốc sở hữu gián tiếp cổ phần SpaceX thông qua SPV và tài khoản offshore. Với một công ty là nhà thầu chính phủ Mỹ và hoạt động trong lĩnh vực không gian, chuyện cổ đông nước ngoài có thể tiếp cận thông tin không công khai trở thành vấn đề an ninh quốc gia.
Cổ phần đi xa khỏi chủ sở hữu ban đầu
SpaceX ban đầu được Elon Musk tài trợ bằng tiền riêng. Sau đó, công ty nhận vốn từ những người quen trong hệ sinh thái PayPal như Peter Thiel, Luke Nosek của Founders Fund và Antonio Gracias của Valor Equity Partners. Khi SpaceX lớn lên, vòng tròn nhà đầu tư mở rộng.
Một trong những câu chuyện đáng chú ý là Iqbaljit Kahlon, cựu nhân viên Mithril Capital, quỹ gắn với Peter Thiel. Năm 2016, ông lập Tomales Bay Capital và mua lại một số cổ phần SpaceX từ ông Thiel. Để thực hiện các giao dịch, ông lập nhiều SPV, huy động hàng trăm triệu USD và thường thu phí hằng năm 2%, cộng thêm 20% lợi nhuận. Nhà đầu tư của ông có cả Betsy DeVos. Năm 2021, rắc rối nổ ra khi Leo Group, một công ty Trung Quốc, công bố khoản đầu tư 50 triệu USD vào SpaceX thông qua một trong các phương tiện đầu tư này. Thông tin ấy khiến lãnh đạo SpaceX lo ngại vì sự hiện diện của nhà đầu tư Trung Quốc có thể ảnh hưởng đến vị thế nhà thầu chính phủ Mỹ của công ty.
Theo thời gian, cổ phần SpaceX ngày càng bị phân tán. Nhà đầu tư trong một SPV có thể bán quyền lợi của mình cho người khác; người mua lại có thể lập SPV mới để gom tiền từ nhà đầu tư khác. Cổ phần vì thế đi xa dần khỏi chủ sở hữu ban đầu, qua nhiều lớp trung gian.
Đó là cách một số người theo dõi podcast “Rich Habits” tiếp cận SpaceX. Hai người dẫn chương trình gom tiền từ gần 150 người theo dõi vào hai phương tiện đầu tư trị giá hơn 1 triệu USD. Những cổ phần này đến từ các SPV khác do quỹ ở New York vận hành, quỹ này mua từ công ty đầu tư khác.
Khi cơ hội đi kèm cạm bẫy
Sức nóng quanh SpaceX khiến các lời chào mời mua cổ phần ngày càng dày đặc. Có thương vụ yêu cầu khoản đầu tư tối thiểu 1 triệu USD, kèm phí 6% và 20% lợi nhuận. Những điều kiện cho thấy đây không phải trò chơi rẻ tiền, dù được quảng bá như cơ hội tiếp cận “trước khi lên sàn”. Các công ty tư nhân thường không thích cổ phần của mình bị rao bán tràn lan. Họ muốn kiểm soát cổ đông, bảo vệ thông tin và tránh gian lận. Stripe, công ty thanh toán tư nhân được định giá 159 tỷ USD, từng cảnh báo rằng bất kỳ lời mời đầu tư nào không đến từ Stripe hoặc qua Stripe rất có thể là lừa đảo.
Những vụ gian lận đã xảy ra. Vika Ventures từng huy động hơn 6 triệu USD từ 46 nhà đầu tư với lời hứa đưa họ vào các công ty tư nhân như SpaceX. Nhưng người sáng lập giữ tiền, mua xe Corvette Stingray và đồng hồ Patek Philippe, rồi bị kết án 8 năm tù. Một vụ khác liên quan đến việc rao bán cổ phần không có thật của Anduril, công ty quốc phòng tư nhân. Cơn sốt SpaceX vì vậy là lát cắt sắc nét của thị trường vốn hiện đại. Các công ty lớn nhất, hấp dẫn nhất ở lại sàn lâu hơn. Cơ hội sinh lời chuyển vào thị trường tư nhân, nơi ít minh bạch, khó tiếp cận và dễ bị trung gian khai thác hơn.
Khi SpaceX lên sàn, công chúng có thể dễ dàng mua cổ phiếu công ty. Nhưng trước khoảnh khắc ấy, hàng nghìn người đã tìm cách bước vào từ cửa sau. Một số có thể đang nắm tài sản quý. Số khác có thể chỉ đang nắm lời hứa qua quá nhiều lớp giấy tờ. Trong thị trường thiếu minh bạch của cổ phiếu tư nhân, khoảng cách giữa đặc quyền và ảo tưởng đôi khi rất mong manh.
shared via nytimes,
