Khi viện dưỡng lão trở thành máy rút tiền
14/04/26
 |
| Eileen Chubb, cựu nhân viên tố cáo chất lượng chăm sóc tại các viện dưỡng lão thuộc sở hữu của nhà đầu tư. Ảnh: Neil Spence |
Viện dưỡng lão lẽ ra là nơi bảo bọc những người yếu thế nhất. Nhưng trong nhiều năm, giới tài chính lại nhìn nơi đây như một loại tài sản hiếm có: nhu cầu ổn định, doanh thu đều, được chống lưng bởi ngân sách công và giá nhà tăng dài hạn. Câu chuyện của Four Seasons Health Care phơi bày cái giá phải trả khi chăm sóc người già bị tài chính hóa bởi nợ, áp lực lợi nhuận và những cấu trúc sở hữu rối rắm.
Ngành “chống suy thoái” ra đời
Cơn sốt đầu tư đều bắt đầu bằng lập luận không thể bác bỏ. Với viện dưỡng lão, lập luận ấy đặc biệt hấp dẫn. Dân số già đi. Người sống lâu hơn. Nhu cầu chăm sóc tăng theo tuổi tác, chứ không giảm vì suy thoái. Ở Anh, phần lớn chi phí được chi trả bởi chính quyền địa phương hoặc tài sản nhà đất người già tích lũy cả đời. Với giới đầu tư, đây là ngành gần như miễn nhiễm với chu kỳ kinh tế.
Four Seasons Health Care lớn lên từ chính bối cảnh ấy. Cuối thập niên 1980, Robert Kilgour, một doanh nhân Scotland, mua một khách sạn cũ với ý định cải tạo thành căn hộ. Khi khoản hỗ trợ phát triển bị cắt, ông chuyển hướng, biến tòa nhà thành viện dưỡng lão. Đó là quyết định tình thế, nhưng đúng lúc. Chính phủ Anh khi ấy đang chuyển dần trách nhiệm chăm sóc xã hội sang chính quyền địa phương, mở đường cho khu vực tư nhân cung cấp giường bệnh và dịch vụ thay cho hệ thống công. Cầu tăng mạnh. Four Seasons phình ra cùng làn sóng ấy.
Từ một vài cơ sở ở Scotland, doanh nghiệp nhanh chóng mở rộng khắp nước Anh. Kilgour trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của lớp doanh nhân mới kiếm tiền từ tuổi già. Nhưng khi ngành này trở nên béo bở, nó cũng lọt vào tầm ngắm của lực lượng khác hẳn: private equity (quỹ đầu tư tư nhân).
Khi nợ bước vào viện dưỡng lão
Điều private equity nhìn thấy ở viện dưỡng lão không phải sự mong manh của con người, mà là sự chắc chắn của dòng tiền. Trong sơ đồ tính toán của họ, đây là tài sản lý tưởng: nhu cầu dài hạn, nguồn thu ít biến động, có thể mở rộng quy mô và đặc biệt phù hợp với kỹ thuật tài chính phức tạp.
Công cụ quen thuộc nhất là mua lại bằng đòn bẩy. Quỹ đầu tư chỉ bỏ ra một phần vốn, vay phần còn lại, rồi chuyển chính khoản nợ ấy lên bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp vừa mua. Nếu thương vụ thắng lớn, quỹ hưởng lợi. Nếu thất bại, công ty vận hành gánh nợ. Với chuỗi bán lẻ hay nhà máy, đó đã là chiến lược rủi ro. Với viện dưỡng lão, rủi ro lớn hơn nhiều, bởi doanh nghiệp không chỉ bán sản phẩm mà chăm sóc những con người không thể tự bảo vệ mình.
Một kỹ thuật khác quan trọng hơn là tách bất động sản khỏi hoạt động vận hành. Viện dưỡng lão được chia thành hai phần: một công ty lo mọi thứ liên quan đến chăm sóc: nhân viên, giường bệnh, thuốc men, bữa ăn; và một công ty sở hữu tòa nhà. Sau đó, phần bất động sản được bán đi để thu tiền mặt, bên vận hành quay sang thuê lại chính cơ sở đó. Trên giấy tờ, đó là cách giải phóng vốn thông minh. Trong thực tế, nó biến viện dưỡng lão thành đơn vị sống bằng dòng tiền nhưng bị trói bởi các khoản thuê tăng dần.
Khi áp lực nợ và tiền thuê lớn lên, nơi đầu tiên bị siết hiếm khi là thương hiệu hay bộ phận tài chính. Nó thường là nhân sự, bữa ăn, thời gian chăm sóc và mọi thứ khó đo bằng bảng tính nhưng quyết định phẩm giá đời sống hằng ngày.
Four Seasons và vòng xoáy đổi chủ
Năm 1999, Four Seasons được bán cho Alchemy Partners. Từ đây, công ty bước vào quỹ đạo quen thuộc của nhiều doanh nghiệp do private equity kiểm soát: liên tục đổi chủ, liên tục tái cấu trúc và ngày càng nặng gánh tài chính. Sau Alchemy là Allianz Capital Partners, rồi quỹ Qatar, các chủ nợ do Royal Bank of Scotland dẫn đầu. Qua từng vòng, doanh nghiệp ngày càng giống vật thể tài chính hơn là hệ thống chăm sóc.
Đến khi khủng hoảng tài chính 2008 nổ ra, nợ của Four Seasons phình lên đến mức báo động. Nhưng ngay cả như vậy, cuộc chơi vẫn chưa dừng lại. Năm 2012, Terra Firma của Guy Hands mua lại Four Seasons với tham vọng biến công ty thành “IBM của ngành chăm sóc”, nhà cung cấp dịch vụ chuẩn hóa, quy mô lớn, ổn định cho khu vực công. Cách ví von nghe sắc sảo, nhưng hé lộ vấn đề cốt lõi: viện dưỡng lão bị nhìn như mô hình hạ tầng có thể tối ưu hóa như máy tính hay chuỗi logistics. Trong thực tế, nó vận hành bằng con người, sức lực và thời gian, những thứ không thể bị nén vô hạn để phục vụ lợi nhuận.
Terra Firma bỏ hàng trăm triệu bảng vào thương vụ nhưng vẫn để công ty gánh khoản nợ lớn cùng chi phí lãi vay nặng nề. Chính sách thắt lưng buộc bụng của chính phủ trung ương cắt sâu vào ngân sách địa phương, khiến tiền trả cho các cơ sở chăm sóc ngày càng co lại. Four Seasons bị kẹp giữa hai sức ép: doanh thu công giảm, nghĩa vụ tài chính không hề biến mất. Tới năm 2019, công ty rơi vào tình trạng phá sản và bước vào tái cơ cấu. Một chuỗi từng được ca ngợi như hình mẫu tăng trưởng trở thành minh chứng kinh điển cho sự lệch pha giữa tài chính hóa và chăm sóc xã hội.
Cái giá của “hiệu quả” tài chính
Sự xuống cấp trong những mô hình như vậy không phải lúc nào cũng hiện ngay trong báo cáo thường niên. Nó thường xuất hiện trước hết ở những nơi khuất nhất: ca trực đêm, phòng ăn, buồng bệnh, hành lang không người để ý.
Những người tố giác như Eileen Chubb kể lại thực tế u ám kéo dài nhiều năm: cư dân bị bỏ mặc hàng giờ không có nước, không có thức ăn, không được trò chuyện; nhiều người phải nằm trong chất thải của chính mình; nhân viên làm việc trong tình trạng kiệt sức, thiếu người và thiếu hỗ trợ. Theo bà, phần lớn điều tồi tệ trong ngành dưỡng lão diễn ra sau cánh cửa đóng kín, với những người quá yếu hoặc quá lẫn để tự lên tiếng. Nhiều sai phạm chỉ lộ ra khi có ai đó từ bên trong chấp nhận rủi ro để báo tin.
Điều đáng nói là những mô tả ấy không chỉ mang tính giai thoại. Một nghiên cứu ở Mỹ năm 2021, khảo sát hơn 100 thương vụ thâu tóm viện dưỡng lão từ năm 2004 – 2015, cho thấy sau khi bị private equity mua lại, tỷ lệ tử vong của cư dân tăng trung bình 11%. Đồng thời, số nhân viên giảm, tình trạng loét do tì đè nhiều hơn, mức độ đau đớn cao hơn và việc dùng thuốc chống loạn thần tăng lên. Nói cách khác, thứ gọi là hiệu quả tài chính thường được mua bằng sự suy giảm của đời sống hàng ngày đôi khi bằng chính mạng sống.
Vấn đề trầm trọng hơn bởi sự mập mờ trong cấu trúc doanh nghiệp. Four Seasons từng có hàng trăm công ty con xếp chồng nhiều tầng. Trong những mê cung sở hữu như thế, rất khó để biết doanh thu thực sự còn lại bao nhiêu cho chăm sóc, bao nhiêu bị hút đi bởi lãi vay, tiền thuê, phí giao dịch hay các dòng tiền nội bộ. Khi một viện dưỡng lão nói rằng họ không đủ tiền tăng lương hay tuyển thêm nhân viên, gần như không ai bên ngoài có thể kiểm chứng đầy đủ. Trong một ngành như chăm sóc người già, sự thiếu minh bạch không chỉ là vấn đề quản trị. Nó là vấn đề đạo đức.
Đại dịch và sự sụp đổ ảo tưởng
Covid-19 bóc trần toàn bộ những điểm yếu vốn âm ỉ suốt nhiều năm. Viện dưỡng lão trở thành tâm điểm thảm họa. Cư dân già yếu, nhân viên lương thấp, đồ bảo hộ thiếu hụt, nghỉ bệnh không đầy đủ, giám sát thực địa bị ngưng trệ. Ở đỉnh làn sóng đầu tiên, những cơ sở có tỷ lệ đòn bẩy nợ trên 75% có tỷ lệ tử vong gần gấp đôi các cơ sở không dùng đòn bẩy. Trong khủng hoảng, những đơn vị ôm nhiều nợ phải cắt sâu hơn, phản ứng chậm hơn. Nợ, thứ từng làm thương vụ hấp dẫn với nhà đầu tư, rốt cuộc lại làm tăng rủi ro cho những người cần được bảo vệ nhất.
Ngay cả khi nhà nước bơm thêm tiền hỗ trợ, câu hỏi vẫn còn đó: khoản tiền ấy rốt cuộc có đi vào chăm sóc trực tiếp, hay bị chặn bởi chủ nợ, chủ đất và các cấu trúc tài chính phía trên? Đây là câu hỏi trung tâm của mọi lĩnh vực dịch vụ công bị tài chính hóa. Trong chăm sóc người già, nó đặc biệt cay đắng, bởi cái giá của thất bại không phải là một quý kinh doanh xấu, mà là sự xuống cấp của những năm cuối đời.
Tuổi già không phải một lớp tài sản
Về sau, chính Guy Hands cũng thừa nhận có một “sự lệch pha căn bản” giữa private equity và chăm sóc xã hội. Private equity tồn tại để tối đa hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư. Chăm sóc người già đòi hỏi hệ giá trị khác, nơi mạng sống và phẩm giá không thể chỉ là biến số trong mô hình tài chính. Đó là lời thú nhận đáng chú ý, dù khá muộn.
Bài học của Four Seasons vì thế lớn hơn số phận một doanh nghiệp. Nó cho thấy điều gì xảy ra khi xã hội bắt đầu coi tuổi già như một “lớp tài sản” một nguồn doanh thu ổn định có thể mua đi bán lại, chất thêm nợ và tối ưu hóa lợi tức. Một thị trường như vậy có thể tạo ra những cơ sở rất đẹp, rất sang, rất đắt, nhưng thường chỉ cho những ai đủ giàu để mua. Còn với số đông, nhất là trong hệ thống công thiếu tiền, chăm sóc sẽ luôn bị kéo căng giữa hai cực: ngân sách eo hẹp và tham vọng lợi nhuận.
Nếu coi chăm sóc người già là một dịch vụ công cộng cốt lõi, xã hội không thể để nó vận hành như một lớp tài sản tài chính thông thường. Cần những giới hạn nghiêm ngặt hơn cho nợ, cấu trúc sở hữu, tiền thuê, tính minh bạch và quyền lực của nhà đầu tư. Nếu không, sớm muộn gì bảng cân đối kế toán cũng được chăm chút kỹ hơn số người sống phía sau nó.
shared via theguardian,
