Khi nền tảng công nghệ thuộc về cộng đồng
15/09/26
 |
| Ảnh: Klaus Vedfelt |
Lối thoát mới cho startup
Năm 2016, khi có tin Twitter (sau này là X) có thể được bán cho Disney, Google hoặc Salesforce, câu hỏi tưởng như viển vông xuất hiện: vì sao công cụ đã thành hạ tầng thiết yếu của đời sống số lại chỉ như món hàng cho các tập đoàn mua bán? Nếu người dùng cảm thấy họ “sở hữu” Twitter theo nghĩa xã hội, liệu cảm giác ấy có thể được phản ánh trong cấu trúc sở hữu thật hay không?
Từ đó, chiến dịch yêu cầu Twitter cân nhắc mô hình cho người dùng sở hữu được khởi động. Nhóm vận động tận dụng cổ phiếu Twitter trong cộng đồng để đưa đề xuất ra biểu quyết ở đại hội cổ đông. Twitter tìm cách ngăn chặn yêu cầu này thông qua Ủy ban Chứng khoán và Sàn giao dịch Mỹ nhưng thất bại. Đầu năm 2017, tại đại hội thường niên, đề xuất giành gần 5% phiếu bầu, đủ để nộp lại trong các kỳ sau và giúp chiến dịch được Wired, Vanity Fair và khoảng 100 cơ quan truyền thông khác chú ý.
Vài năm sau, chính các nền tảng lớn như Airbnb và Uber cũng xin phép cơ quan quản lý chứng khoán Mỹ cho phép chia sẻ quyền sở hữu với người dùng hoặc lao động nền tảng, dù không muốn coi những người này là nhân viên. Động cơ có thể là củng cố niềm tin trước khi niêm yết, nhưng lại mở ra khả năng khác: thay vì cạnh tranh bằng khai thác dữ liệu hoặc ép điều kiện lao động xuống thấp, nền tảng có khả năng cạnh tranh thông qua chia sẻ sở hữu và trách nhiệm giải trình.
Ba con đường sở hữu chung
Trong mô hình startup quen thuộc, nhà sáng lập nhận vốn lớn để tăng trưởng nhanh, rồi tìm “lối thoát” cho nhà đầu tư: bán cho tập đoàn lớn hoặc niêm yết. Tuy nhiên, nếu startup xây được cộng đồng trung thành, lối thoát có thể là chuyển quyền sở hữu cho chính cộng đồng ấy.
Ví dụ giả định nổi bật là CoSocial – mạng xã hội kết hợp chợ việc làm tự do và hệ thống thanh toán, gần giống Reddit, TaskRabbit, hoặc WeChat trong hệ sinh thái của Trung Quốc. Công ty có nhóm người dùng trung thành, có lợi nhuận nhẹ từ phí thanh toán, nhưng tăng trưởng bị chững lại. Nếu chạy theo mô hình kỳ lân, CoSocial có thể phải kích thích nội dung rẻ tiền hoặc hạ chuẩn lao động, qua đó đánh mất nhóm người dùng này.
Lựa chọn thứ nhất là người dùng mua lại công ty qua quỹ tín thác. Quỹ vay tiền mua cổ phần thay mặt người dùng, rồi dùng lợi nhuận công ty để trả nợ. Sau vài năm, quỹ có thể nhận cổ tức và phân bổ lợi ích. Sau 5 năm, cá nhân được ủy thác do thành viên người dùng bầu ra. Cổ tức có thể trả cho lao động nền tảng hoặc gộp thành quỹ do người dùng quyết định để phát triển tính năng, tài trợ dự án hay lập hội đồng giám sát độc lập.
Lựa chọn thứ hai là liên bang hóa. CoSocial mở phần mềm cho các tổ chức độc lập tạo cộng đồng riêng. Các “nút” này có thể tham gia liên hiệp hợp tác tên CoNet để kết nối, dùng mạng thanh toán và đặt tiêu chuẩn chung. Khi đủ lớn, CoNet có thể vay tiền mua cổ phần kiểm soát CoSocial. Tiền lệ trên từng tồn tại: Associated Press được lập từ thế kỷ 19 và trở thành hợp tác xã của các báo cạnh tranh; Visa ra đời khi Bank of America tách Bank Americard thành mạng lưới do các ngân hàng đồng sở hữu.
Lựa chọn thứ ba là mã hóa cổ phần bằng chuỗi khối. CoSocial có thể chuyển cổ phần thành mã thông báo, cho người dùng mua, nắm giữ và nhận thưởng theo mức độ hoạt động. Quyền biểu quyết được gắn với mã thông báo và uy tín nền tảng, để người tham gia có tiếng nói lớn hơn.
Từ kỳ lân sang “ngựa vằn”
Các ý tưởng này không hoàn toàn lý thuyết. Năm 2019, nhà sáng lập NIO – hãng xe điện Thượng Hải, chuyển 50 triệu cổ phiếu vào “quỹ tín thác người dùng”. Jack Dorsey từng muốn phát triển tiêu chuẩn mở và phi tập trung cho mạng xã hội, nơi Twitter chỉ là ứng dụng khách. Đồng thời, Facebook với Libra cũng cho thấy các nền tảng lớn bị hấp dẫn bởi mạng lưới có nhiều bên tham gia.
Trong bối cảnh Mỹ và châu Âu siết chặt chống độc quyền, các nền tảng có thể chủ động phân tán quyền lực thông qua liên bang hóa, sở hữu người dùng hoặc mã hóa cổ phần, hoặc buộc phải dùng cấu trúc tương tự để tái cấu trúc.
Tác động lớn hơn nằm ở hệ sinh thái startup. Hiện nay, mô hình vốn mạo hiểm thường dồn cơ hội vào tay những người có sẵn quyền lực, tiền bạc và quan hệ, khiến nhiều nhóm sáng lập khác khó bước vào cuộc chơi. Zebras Unite – mạng lưới gồm nhiều nhà sáng lập nữ và các nhóm thiểu số, khẳng định không thể đạt được sự đa dạng nếu mô hình kinh doanh vẫn bất bình đẳng. Họ muốn xây dựng công ty phục vụ cộng đồng, không phải chỉ “phá vỡ” thị trường bằng ứng dụng hào nhoáng.
Để “thoái vốn về cộng đồng” thành thực tế, cần thử nghiệm từ nhà đầu tư, luật sư và vườn ươm khởi xướng, các chính sách như quỹ bảo lãnh vay công và ưu đãi thuế, kết hợp với văn hóa kinh doanh mới. Thông điệp cốt lõi rất đơn giản: sản phẩm được cộng đồng tạo ra và cùng phụ thuộc nên có cơ hội trở thành tài sản chung.
shared via moema,
