Bitcoin: Tiền tệ, meme và lời đặt cược vào tương lai
09/09/26
 |
| Ảnh: Kyle Szostek |
Cứ vài tháng, lại có những người hỏi liệu có nên mua tiền mã hóa (thường là Bitcoin) hay không. Với những người nghiên cứu tiền tệ như công nghệ truyền thông và theo dõi Bitcoin từ rất sớm, câu trả lời thận trọng thường không phải là lời khuyên mua hay bán, mà là câu hỏi ngược: mua để làm gì? Phần lớn chỉ muốn được xác nhận tham gia đầu cơ không phải điều quá điên rồ, hoặc nghe về đợt tăng giá của Bitcoin và sợ bỏ lỡ cơ hội.
Điểm đáng chú ý là hầu hết những người này không thật sự hình dung Bitcoin được dùng vào việc gì. Họ không tin hệ thống ngân hàng sắp sụp đổ, cũng không nghĩ đồng USD có thể mất giá đến mức Bitcoin trở thành tài sản ổn định hơn. Tuy nhiên trong bối cảnh bất an kéo dài, nhất là thời Covid-19, giao dịch tiền mã hóa giống như mua quá nhiều giấy vệ sinh: nghe phi lý, nhưng lại rất dễ hiểu.
Tất cả các đồng tiền đều là câu chuyện chung
Tiền luôn là công nghệ tạo dựng tương lai. Hiện nay, ta chấp nhận một đồng tiền nào đó vì tin tưởng ngày mai cũng sẽ có người chấp nhận nó. Vì vậy, mỗi giao dịch đều là dự báo, đồng thời là sự xác nhận về tương lai. Người Mỹ có thể không tin chính phủ hay hệ thống tài chính, nhưng vẫn mặc nhiên tin các thể chế có thể duy trì tiền tệ như hạ tầng cơ bản của đời sống.
Ở những nơi từng trải qua khủng hoảng tiền tệ, cảm giác này khác hẳn. Một người Argentina kể lại thời khủng hoảng đầu thiên niên kỷ, khi còn là thiếu niên, cô chỉ thật sự hiểu đồng peso rơi tự do là gì khi thấy mẹ mình chạy trong siêu thị để mua thực phẩm trước khi nhân viên kịp dán nhãn giá mới. Khi tiền mất giá nhanh hơn hàng hóa hư hỏng, thực phẩm trở thành điểm trú ẩn giá trị.
Khi con người thiết kế loại dạng tiền mới, họ thường kể câu chuyện mới về tương lai. Điển hình như đồng euro: dùng hình ảnh cầu và vòm kiến trúc tưởng tượng để gợi ra quá khứ đoàn kết và phóng chiếu tương lai châu Âu chung. Với tiền mã hóa, câu chuyện này có nguồn gốc từ những cộng đồng như Extropians ở thập niên 1980, những người tin công nghệ giúp con người đạt tới sự hoàn thiện, thậm chí sống mãi, còn chính phủ, tôn giáo cũ và chủ nghĩa tư bản khiếm khuyết dần tàn lụi.
Từ niềm tin công nghệ đến văn hóa “hodl”
Với những người khẳng định mình sống lâu hơn cả chính phủ và định chế tài chính hiện tại, câu hỏi là: loại tài sản nào có thể tồn tại cùng họ? Câu trả lời là tiền mã hóa: đặt tiền và giá trị của tiền bên ngoài những thứ được cho là đang mục ruỗng, rồi bảo đảm nó bằng mật mã học và thị trường.
Hiện nay, các cộng đồng tiền mã hóa đang kêu gọi tương lai tương tự. Người tò mò về Bitcoin không hẳn muốn phá bỏ trật tự cũ, họ chỉ đang cố sống trong khoảng lặng giữa các thảm họa. Trên mạng xã hội tiền mã hóa (đặc biệt là Twitter) thứ giữ cộng đồng sống động là meme. Meme biến sự phi lý và hoài nghi thành niềm tin có thể bẻ cong thực tại: Trump là meme đắc cử tổng thống, QAnon là meme tôn giáo, Tesla là meme vào S&P 500, GameStop là meme từng đánh bại giới giao dịch Phố Wall trong chính trò chơi họ tạo ra.
Trong thế giới tiền mã hóa, meme quan trọng nhất là “hodl”: đừng bán, dù giá tăng cao đến đâu. Việc nắm giữ tập thể giúp ngăn làn sóng bán tháo gây vỡ bong bóng. Nhưng đây cũng là một trong những dạng lừa đảo: tất cả thành viên khuyên nhau giữ niềm tin, trong khi một số người âm thầm bán ra lúc giá cao. Khi bong bóng xì hơi, những người giữ đến cuối chỉ còn tài sản mất giá.
Tương lai đáng giá có thể rất nhàm chán
Bitcoin không chỉ là cơ hội đầu tư; loại tiền mã hóa này còn đem lại cộng đồng, bản sắc và cảm giác tham gia vào tương lai mới. Tuy nhiên, không hẳn là việc ai đó mua được bao nhiêu Bitcoin từ sớm, điều đáng nhớ hơn là những cuộc trò chuyện quanh Bitcoin năm 2011. Khi ấy, có người hình dung Bitcoin như vàng kỹ thuật số nằm ngoài ngân hàng và chính phủ; nhiều người khác quan tâm đến quyền riêng tư và bao trùm tài chính.
Nhiều chủ sở hữu Bitcoin khi ấy từng hy vọng sau 10 năm, Bitcoin sẽ trở nên “nhàm chán”: hữu ích, phổ biến và vô hình như hạ tầng bình thường. Nhưng tương lai nhàm chán không đẩy giá Bitcoin “lên mặt trăng”. Đối với tiền dùng để mua hàng, biến động quá mạnh dù tăng hay giảm đều là vấn đề. Đồng thời, một đồng tiền tăng vọt rất khó dùng để đi chợ, tương tự như đồng tiền đang lao dốc.
Biến động tạo tin tức, làm một số người giàu lên và khiến nhiều người khác lao vào đầu cơ. Nhưng công việc khó hơn như tái thiết hệ thống đường ống của nền kinh tế lại tỏ ra kém hấp dẫn hơn nhiều. Vì vậy, Bitcoin đứng giữa hai tương lai: tương lai đầu cơ, nơi người ta “hodl” và đặt cược vào sự sụp đổ toàn diện; và tương lai bình thường hơn, nơi tiền mã hóa trở thành hạ tầng tài chính hữu ích, ít kịch tính, nhưng đáng sống hơn.
shared via noema,
