Thí nghiệm Bitcoin của Bukele và giới hạn của giấc mơ tiền mã hóa

Nhưng đầu năm 2025, Quốc hội El Salvador lặng lẽ khép lại thí nghiệm này theo thỏa thuận với IMF. Bitcoin không còn được dùng để nộp thuế, việc sử dụng trong khu vực tư nhân chỉ còn tự nguyện, ví điện tử nhà nước Chivo bị dừng hoạt động. Sự đảo chiều cho thấy khoảng cách lớn giữa giấc mơ công nghệ của Bukele và thực tế kinh tế El Salvador.

Bitcoin từng được quảng bá như công cụ thúc đẩy bao trùm tài chính, giảm chi phí kiều hối và đưa đất nước thành trung tâm đổi mới. Nhưng cuối cùng, thí nghiệm này không làm thay đổi vị trí của El Salvador trong nền kinh tế toàn cầu. Nền kinh tế phụ thuộc vào lao động xuất khẩu, kiều hối, nợ nước ngoài và các dòng vốn đầu cơ.

Nền kinh tế sống bằng kiều hối

Dù El Salvador vẫn thường được nhớ đến như “cộng hòa cà phê”, nông nghiệp hiện chỉ đóng góp khoảng 5% GDP. Năm 2024, kiều hối chiếm tới 24% GDP, trong đó 98% đến từ Mỹ. Với nhiều hộ gia đình, kiều hối là nguồn sống chính. Hơn 90% kiều hối được dùng cho tiêu dùng và sinh hoạt hằng ngày.

Chính dòng USD từ kiều hối là lý do khiến El Salvador USD hóa nền kinh tế năm 2001. USD hóa giúp giảm một số chi phí giao dịch, nhưng cũng làm đất nước mất phần lớn dư địa chính sách tiền tệ. Trong bối cảnh ấy, Bitcoin được Bukele giới thiệu như lựa chọn thay thế hoặc ít nhất là kênh mới để xử lý dòng tiền xuyên biên giới.

Tuy nhiên, cấu trúc kinh tế cơ bản không đổi. Từ thập niên 1990, các chương trình điều chỉnh cơ cấu tại El Salvador đã thúc đẩy tự do hóa thị trường, tư nhân hóa và tài chính hóa. Hệ quả là nền kinh tế phụ thuộc nặng vào xuất khẩu lao động, nợ nước ngoài và kiều hối. Bitcoin phủ thêm lớp công nghệ lên trên.

Chivo và giấc mơ “Singapore của Mỹ Latinh”

Thí nghiệm Bitcoin được đặt trong Chương trình nghị sự kỹ thuật số năm 2020, vốn hứa hẹn hiện đại hóa hành chính, khuyến khích đổi mới và tăng sức cạnh tranh. Chính phủ muốn xây công viên công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm cho lĩnh vực ICT, khung pháp lý fintech và mở rộng dịch vụ tài chính số tới nhóm thu nhập thấp.

Để triển khai, chính phủ lập quỹ FIDEBITCOIN với khoản chuyển ban đầu 150 triệu USD nhằm hỗ trợ chuyển đổi giữa USD và Bitcoin. Hệ thống Chivo được ra mắt, gồm ví điện tử và ATM hỗ trợ Bitcoin. Người tải ứng dụng được tặng 30 USD để khuyến khích sử dụng.

Nhưng dự án nhanh chóng vượt khỏi câu chuyện bao trùm tài chính. Bukele tuyên bố kế hoạch xây “Bitcoin City”, đặc khu kinh tế dành cho công nghệ, đầu tư nước ngoài và khai thác Bitcoin bằng năng lượng núi lửa. Ông cũng giới thiệu “Volcano Bond”, trái phiếu chính phủ bảo đảm bằng Bitcoin, nhằm tài trợ cho dự án. Đến tháng 11/2022, Bukele thông báo chính phủ sẽ mua 1 Bitcoin/ngày, tạo ra dạng dự trữ nhà nước đầy biến động.

Cùng lúc, chính phủ lập nhiều cơ quan mới như Văn phòng Bitcoin Quốc gia, Ủy ban Tài sản số Quốc gia và Cơ quan Quản lý Quỹ Bitcoin. Các cơ quan này nằm dưới sự giám sát của tổng thống, tạo thành cấu trúc tài chính song song trong nhà nước. Nhưng dự án thiếu minh bạch nghiêm trọng, công chúng không có đủ thông tin về doanh nghiệp vận hành Chivo, chi phí thực tế hay cách sử dụng nguồn quỹ.

Vì sao Bitcoin thất bại?

Bitcoin được quảng bá như công cụ chống lại hệ thống tài chính truyền thống. Nhưng để trở thành phương tiện thanh toán quy mô lớn, Bitcoin lại phải cắm vào chính hạ tầng tài chính hiện hữu. Đây là nghịch lý trung tâm của thí nghiệm El Salvador.

Tỷ lệ người dân có tài khoản ngân hàng vẫn thấp. Năm 2021, chỉ 35,9% dân số trên 15 tuổi có tài khoản ngân hàng, 27% kiều hối đi qua kênh ngân hàng. Chính phủ kỳ vọng Chivo có thể giảm chi phí chuyển tiền cho nhóm “không có tài khoản ngân hàng”.

Nhưng Chivo không giải quyết được vấn đề gốc. Hệ thống ATM ít, chỉ khoảng 50 máy tại Mỹ và 150 máy tại El Salvador. Người dùng gặp nhiều lỗi kỹ thuật. Chivo cho phép chuyển tiền vào tài khoản ngân hàng, nhưng điều này không giúp nhiều cho nhóm không có tài khoản.

Các ngân hàng cũng không mặn mà kết nối với Chivo do không được thu hoa hồng và lo rủi ro về chống rửa tiền, chống tài trợ khủng bố, xác minh khách hàng. Kết quả là tỷ lệ sử dụng rất thấp. Năm 2024, chỉ khoảng 1% kiều hối được xử lý qua dịch vụ tiền mã hóa. Sau giai đoạn đầu nhiều người tải Chivo để nhận 30 USD, chưa tới 10% tiếp tục sử dụng ứng dụng.

Bitcoin không cải thiện đáng kể mức độ tiếp cận ngân hàng, không tạo làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài, cũng không giúp El Salvador thoát khỏi hệ thống tiền tệ toàn cầu. Trái lại, chính sách này làm quan hệ với IMF thêm căng thẳng, khiến thị trường nghi ngại và làm phức tạp khả năng tiếp cận tín dụng quốc tế.

Sau giấc mơ Bitcoin

El Salvador cần vốn. Năm 2020, nợ công tăng lên 95,4% GDP. Từ đó, khoảng 18–23% ngân sách công hằng năm phải dùng để trả gốc và lãi. IMF đánh giá nợ công của nước này đi trên quỹ đạo không bền vững. Cuối cùng, nhu cầu vay 1,4 tỷ USD từ IMF giúp tổ chức này có đòn bẩy buộc chính phủ thu hẹp dự án Bitcoin.

Thỏa thuận với IMF kéo dài 40 tháng, đi kèm dòng vốn tổng cộng 3,5 tỷ USD từ các tổ chức quốc tế. Điều kiện quan trọng là nhà nước phải rút khỏi hoạt động tiền mã hóa, kết thúc Chivo và tăng minh bạch trong lĩnh vực này.

Dù vậy, thất bại của Bitcoin không khiến “mô hình Bukele” biến mất. Các dự án như Bitcoin City và Volcano Bond không thành hình, nhưng những giấc mơ phát triển ấy đã đẩy giá đất tăng mạnh. Tại El Zonte, hay “Bitcoin Beach”, giá đất tăng hơn 130% sau khi dự án Bitcoin được công bố. Ở La Unión và Conchagua, hàng trăm người bị di dời để mở đường cho sân bay Pacific và hạ tầng phục vụ trung tâm tiền mã hóa, trong khi giá đất có nơi tăng tới 3.000%.

Thí nghiệm Bitcoin của El Salvador vì vậy không chỉ là câu chuyện tiền mã hóa thất bại. Điều này cho thấy giới hạn của chủ nghĩa không tưởng công nghệ trong nền kinh tế phụ thuộc. Bitcoin không thay thế được USD, không làm giảm lệ thuộc vào kiều hối, không tạo phát triển sản xuất và không giải quyết gánh nặng nợ. Sau lớp vỏ hiện đại hóa, El Salvador vẫn mắc kẹt trong mô hình cũ, phụ thuộc vào lao động di cư, nợ quốc tế, dòng tiền từ Mỹ, đầu cơ đất đai và nhà nước ngày càng tập trung quyền lực vào tay tổng thống.

shared via phenomenalworld,