Bitcoin dưới thời Bukele: Giấc mơ công nghệ đối mặt nền kinh tế kiều hối
28/08/26
Năm 2021, với tham vọng biến đất nước thành “Singapore của Mỹ Latinh”, Tổng thống Nayib Bukele đưa El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên công nhận Bitcoin là tiền pháp định. Tuy nhiên đến đầu năm 2025, Quốc hội âm thầm chấm dứt thử nghiệm này theo thỏa thuận với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): doanh nghiệp được tự nguyện chấp nhận Bitcoin, nhà nước rút khỏi các hoạt động liên quan, người dân không còn được nộp thuế bằng Bitcoin và ví điện tử Chivo bị đóng cửa. Đổi lại, IMF cấp khoản vay 1,4 tỷ USD.
Nền kinh tế sống bằng kiều hối
Bitcoin được triển khai trong nền kinh tế có dư địa chính sách rất hẹp. Năm 2020, nợ công El Salvador lên tới 95,4% GDP, 18-23% ngân sách phải dành cho trả gốc và lãi. Năm 2024, nông nghiệp chỉ đóng góp 5% GDP, trong khi sản xuất gia công xuất khẩu chiếm 14%, thương mại và sửa chữa xe 13%, tài chính – bảo hiểm 9%. Quan trọng hơn, kiều hối tương đương 24% GDP (98% đến từ Mỹ). Từ năm 2001, El Salvador USD hóa và biến kiều hối thành nguồn thu nhập chính của 30% người nhận, trong đó hơn 90% được dùng cho sinh hoạt, tiêu dùng.
Bukele xây dựng thử nghiệm Bitcoin dựa trên Chương trình Nghị sự Số năm 2020 và chính sách tài chính toàn diện tháng 3/2021. Chính phủ lập quỹ FIDEBITCOIN với 150 triệu USD, xây Chivo cùng mạng máy ATM và tặng 30 USD cho mỗi người tải ứng dụng. Sau đó Bukele công bố kế hoạch thành lập “Thành phố Bitcoin”, phát hành “Trái phiếu Núi lửa” và từ tháng 11/2022, cam kết mua một Bitcoin/ngày. Các cơ quan mới như Văn phòng Bitcoin Quốc gia, Ủy ban Tài sản Số Quốc gia và Cơ quan Quản lý Quỹ Bitcoin được tạo ra, nhưng hoạt động và dòng tiền phần lớn thiếu minh bạch.
Ước tính, tổng chi ngân sách cho dự án trị giá 329 triệu USD ( 0,7% GDP). Tuy nhiên, vì El Salvador đã USD hóa, Bitcoin trên thực tế chỉ là đồng tiền bổ sung và không thể thay thế USD, nên rủi ro hệ thống tương đối hạn chế.
Nút thắt hạ tầng tài chính
Bitcoin được quảng bá như công cụ đưa người không có tài khoản ngân hàng vào hệ thống tài chính và giảm phí kiều hối. Tuy nhiên năm 2021, chỉ 35,9% dân số trên 15 tuổi có tài khoản ngân hàng; chỉ 27% kiều hối đi qua ngân hàng và hơn 90% kiều hối ở Trung Mỹ được đổi thành tiền mặt. Chivo chỉ có khoảng 50 ATM tại Mỹ và 150 tại El Salvador, nhưng xuyên thường gặp lỗi kỹ thuật.
Kết quả, năm 2024, chỉ khoảng 1% kiều hối đi qua dịch vụ tiền mã hóa (thấp hơn mức đỉnh 1,7% của giai đoạn 2020–2021). Chỉ khoảng 1/3 dân số có tài khoản ngân hàng; trong nhóm 40% nghèo nhất, tỷ lệ này chiếm 23%. Sau đợt sử dụng ban đầu và rút thành công khoản thưởng 30 USD, chưa tới 10% người dùng tiếp tục dùng Chivo. Doanh nghiệp chấp nhận Bitcoin chủ yếu là các tập đoàn quốc tế lớn (chỉ chiếm 20% số doanh nghiệp) chưa tính khu vực phi chính thức. Chi phí gửi kiều hối truyền thống có thể lên tới 9% giao dịch, nhưng ví tiền mã hóa vẫn chỉ chiếm 1% tổng kiều hối. Không có bằng chứng cho thấy Bitcoin giúp tăng đầu tư trực tiếp từ nước ngoài.
IMF mở lối thoát
Quyết định công nhận Bitcoin khiến IMF phản đối và thị trường hạ xếp hạng tín nhiệm của El Salvador. Năm 2021, sau thỏa thuận hoán đổi nợ với Trung Quốc, cuối cùng Bukele phải nhượng bộ vào cuối 2024 nhằm mở khóa khoản vay 1,4 tỷ USD. Chương trình IMF kéo dài 40 tháng, đi kèm khoảng 3,5 tỷ USD giải ngân từ các định chế quốc tế, cùng yêu cầu nhà nước rút khỏi tiền mã hóa và tăng tính minh bạch.
Năm 2025, ngân sách El Salvador phản ánh sự điều chỉnh đó: thỏa thuận yêu cầu thắt chặt tài khóa tương đương 3,5% trong ba năm; chi tiêu giảm 10%, ngân quỹ bị cắt tại 14/16 bộ (trừ quốc phòng và bộ máy truyền thông của tổng thống). Đồng thời, các dự án công nghệ quy mô lớn mới không xuất hiện.
Bên cạnh đó, “giấc mơ Bitcoin” kích thích đầu cơ tài sản. Tại El Zonte, giá đất tăng hơn 130%; quanh La Unión và Conchagua – nơi dự kiến xây sân bay và trung tâm Bitcoin, giá đất tăng tới 3.000%. Sau khi đảo ngược lệnh cấm năm 2017, chính phủ mở lại khai thác kim loại, nhắm tới nguồn khoáng sản trị giá khoảng 3 tỷ USD. Từ 2019, nhóm thân cận Bukele tăng sở hữu đất lên 12 lần. Vì vậy, thử nghiệm Bitcoin không phải sự thay đổi căn bản mô hình phát triển, đây thực chất là sự mở rộng của nền kinh tế phụ thuộc vào USD, nợ nước ngoài, kiều hối và đầu cơ tài chính.
shared via phenomenal world,
