Mỹ và Iran tiến gần thỏa thuận sơ bộ, Hormuz vẫn là điểm nghẽn lớn
29/05/26
 |
| Bảng quảng cáo ở Tehran miêu tả việc đóng cửa eo biển Hormuz. Ảnh: Arash Khamooshi/Polaris |
Sau nhiều tuần trung gian ngoại giao giữa Iran và Mỹ, dự thảo thỏa thuận sơ bộ mới đang được đưa lên bàn đàm phán, với hy vọng mở đường cho việc chấm dứt chiến sự. Các nỗ lực trước đó nhiều lần bị đình trệ khi hai bên cáo buộc nhau trì hoãn hoặc diễn giải sai điều khoản. Lần này, theo các quan chức liên quan, bản ghi nhớ mới đã tiến gần hơn tới khả năng được cả Washington và Tehran chấp thuận, dù Tổng thống Donald Trump vẫn chưa phê chuẩn.
Nếu được thông qua, đây mới chỉ là khung ban đầu. Những cuộc thương lượng khó khăn hơn vẫn còn phía trước, bao gồm tương lai chương trình hạt nhân Iran, các lệnh trừng phạt của Mỹ, tình trạng eo biển Hormuz và thỏa thuận chính thức để kết thúc chiến tranh. Trong vài ngày gần đây, các cuộc đấu hỏa ngắn giữa lực lượng Mỹ và Iran đã làm tăng sức ép lên bàn đàm phán. Các nhà ngoại giao cảnh báo nếu quá trình mặc cả kéo dài, căng thẳng quân sự có thể leo thang và đe dọa toàn bộ nỗ lực ngoại giao.
Lệnh ngừng giao tranh tạm thời
Theo các bên tham gia đàm phán, thỏa thuận nhiều khả năng sẽ bao gồm hiệp ước không tấn công giữa Washington và Tehran. Các nhà trung gian cho biết thỏa thuận dự kiến có yếu tố khu vực, trong đó có thể bao gồm việc ngừng giao tranh tại Lebanon. Tại đây, lệnh ngừng bắn trên danh nghĩa vẫn liên tục bị vi phạm, còn Israel đang tăng cường chiến dịch quân sự nhằm vào Hezbollah, lực lượng được Iran hậu thuẫn.
Tuy nhiên, nhiều chi tiết vẫn chưa rõ. Vì đàm phán diễn ra thông qua Pakistan và Qatar, chưa chắc Mỹ và Iran đang làm việc trên cùng bản ghi nhớ, cũng chưa rõ ai ở phía Iran có đủ thẩm quyền để phát tín hiệu đồng ý cuối cùng.
Hai nhà ngoại giao được báo cáo về các điều khoản mới nhất nói rằng thỏa thuận sơ bộ sẽ chấm dứt giao tranh trong giai đoạn đầu 60 ngày, nhằm tạo khoảng thời gian cho hai bên đàm phán tiếp, và có thể được gia hạn. Trong khi đó, một quan chức Iran miêu tả văn bản theo hướng rộng hơn, tuyên bố kết thúc chiến tranh trên mọi mặt trận, bao gồm Lebanon, trong suốt thời gian thương lượng thỏa thuận lâu dài.
Hormuz vẫn là nút thắt lớn nhất
Eo biển Hormuz là một trong những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất. Trước chiến tranh, khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này. Sau khi cuộc tấn công Mỹ – Israel bắt đầu hồi tháng 2, các đòn đánh của Iran gần như đóng cửa eo biển, làm rung chuyển kinh tế toàn cầu. Đáp lại, Hải quân Mỹ áp đặt phong tỏa các cảng và cơ sở năng lượng của Iran ở Vịnh Ba Tư.
Theo cách hiểu từ phía Mỹ, bản ghi nhớ sẽ yêu cầu Hormuz mở lại ngay lập tức. Tuy nhiên, phong tỏa của Mỹ sẽ chỉ được dỡ theo từng giai đoạn, tùy mức độ Iran khôi phục lưu lượng tàu thuyền như trước chiến tranh. Mục tiêu là tạo động lực để Tehran nhanh chóng rà phá thủy lôi và mở lại tuyến hàng hải.
Một nhà ngoại giao nói Iran đã đồng ý cho giao thông hàng hải trở lại mức trước chiến tranh trong 30 ngày, trong khi hai bên đàm phán thỏa thuận cuối cùng. Nhưng việc rà phá và mở lại eo biển có thể mất nhiều tuần. Phía Iran nói thỏa thuận sẽ yêu cầu Mỹ dỡ phong tỏa trong vòng 30 ngày và cho phép Hormuz mở trong suốt thời gian đàm phán. Mỹ chưa chấp nhận mốc thời gian cụ thể này.
Tehran cũng vẫn giữ quan điểm Iran và Oman, hai nước có lãnh thổ giáp eo biển, có quyền quyết định liệu có áp phí dịch vụ với tàu đi qua sau giai đoạn đầu hay không. Trump đã nhắc lại rằng tuyến hàng hải quốc tế này cuối cùng phải được mở cho tất cả, không có phí hay lệ phí.
“Quỹ đầu tư” hậu chiến cho Iran
Điểm mới đáng chú ý trong dự thảo là khả năng lập quỹ đầu tư cho Iran. Quan chức Iran và nhà ngoại giao nói con số có thể lên tới 300 tỷ USD, dù các bên trung gian khác chưa xác nhận mức này. Phía Iran miêu tả đây là chương trình tái thiết sẽ được cam kết nếu thỏa thuận cuối cùng được ký.
Trước đó, Tehran từng yêu cầu bồi thường thiệt hại do bom đạn, với ước tính của một số quan chức Iran từ 300-1.000 tỷ USD. Hai nhà ngoại giao miêu tả đề xuất mới là “quỹ đầu tư quốc tế” mà Mỹ sẽ giúp tạo điều kiện nếu đạt thỏa thuận cuối cùng. Kế hoạch chi tiết sẽ được bàn trong giai đoạn đàm phán.
Ý tưởng này dường như phát triển từ đề xuất trước đó của Steve Witkoff, đặc phái viên Trung Đông của Trump, và Jared Kushner, con rể tổng thống. Cả hai đều là nhà đầu tư bất động sản và từng gợi ý thúc đẩy các dự án bất động sản tại Tehran cùng quỹ đầu tư nếu thỏa thuận được ký. Các quan chức Iran cũng đề xuất doanh nghiệp Mỹ, bao gồm các tập đoàn dầu khí và năng lượng lớn, có thể vào Iran để đầu tư và liên doanh.
Vấn đề hạt nhân được lùi sang giai đoạn sau
Bản dự thảo chưa giải quyết ngay tương lai chương trình hạt nhân Iran. Thay vào đó, hai bên sẽ cam kết đàm phán về số phận lượng uranium đã làm giàu của Iran trong giai đoạn hai. Kho dự trữ gồm khoảng 440 kg uranium có thể nhanh chóng được làm giàu lên cấp độ vũ khí, cùng khoảng 10 tấn vật liệu hạt nhân ở mức làm giàu thấp hơn.
Ban đầu, Trump nói số uranium này nên được chuyển sang Mỹ. Iran muốn tự pha loãng một phần trên lãnh thổ dưới sự giám sát quốc tế và chuyển phần khác sang nước thứ ba. Gần đây, Trump tỏ dấu hiệu linh hoạt hơn, nói rằng pha loãng dưới giám sát quốc tế hoặc gửi sang nước thứ ba cũng có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, ông không muốn Nga hoặc Trung Quốc tiếp nhận số vật liệu này.
Theo phía Iran, Tehran sẽ đình chỉ chương trình hạt nhân để đổi lấy cam kết Washington không tăng trừng phạt trong thời gian đàm phán. Nếu đạt thỏa thuận cuối cùng, các lệnh trừng phạt hiện có của Mỹ sẽ được dỡ bỏ dần.
Tài sản bị đóng băng và bài toán chính trị của Trump
Phần khác của khung thỏa thuận là khả năng Iran được tiếp cận dần các tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Iran ước tính có khoảng 24 tỷ USD bị khóa tại các ngân hàng nước ngoài và cho rằng đàm phán thực chất không thể bắt đầu nếu không có động thái giải phóng nguồn tiền này.
Vấn đề đặc biệt nhạy cảm với Trump. Trong nhiều năm, ông công kích cựu Tổng thống Barack Obama vì việc chính quyền Obama chuyển 1,7 tỷ USD cho Iran trong thỏa thuận trao đổi tù nhân, bị phe chỉ trích gọi là vụ “pallet tiền mặt”. Nếu nay cho phép giải phóng số tiền lớn hơn nhiều, Trump có thể bị công kích từ cả đối thủ chính trị lẫn phe cứng rắn chống Iran.
Vì vậy, nhóm đang tìm các phương án để nước khác, trong đó có Qatar, giải phóng tiền cho Iran, thay vì để Mỹ bị xem là trực tiếp chi tiền. Bản dự thảo dự kiến cam kết giải phóng dần tài sản bị đóng băng, trong khi Iran muốn tiếp cận tới 20 tỷ USD tại Trung Đông.
Dù những điều khoản này cho thấy hai bên đã tiến gần hơn tới khung ban đầu, các khác biệt về Hormuz, phong tỏa, tài sản đóng băng và chương trình hạt nhân vẫn rất lớn. Nếu được ký, thỏa thuận sơ bộ sẽ không kết thúc ngay xung đột, giai đoạn đàm phán dài hơn, khó hơn và nhiều rủi ro hơn sẽ được mở ra.
shared via nytimes,
