Ả rập Saudi bớt mộng lớn, bước vào thời kỳ thực dụng
02/06/26
 |
| Mohammed bin Salman, thái tử Ả rập Saudi tại Washington. Kế hoạch và tham vọng của thái tử phát triển nhanh hơn khả năng tài chính của nước nhà. Ảnh: Haiyun Jiang/The New York Times |
10 năm sau khi Mohammed bin Salman công bố Tầm nhìn 2030 với lời hứa chấm dứt “cơn nghiện” dầu mỏ, Ả rập Saudi đang phải nhìn lại các tham vọng khổng lồ. Khi ngân sách chịu sức ép, chiến tranh làm gián đoạn xuất khẩu năng lượng và quỹ tài sản quốc gia chuyển sang ưu tiên “hiệu quả”, vương quốc dầu mỏ bước vào giai đoạn tỉnh táo hơn.
10 năm sau một lời hứa
Năm 2016, Mohammed bin Salman khi đó mới 30 tuổi, công bố Tầm nhìn 2030 như bản thiết kế táo bạo để tái lập tương lai Ả rập Saudi. Thông điệp của ông rõ ràng: vương quốc phải thoát khỏi phụ thuộc vào dầu mỏ, mở cửa xã hội, phát triển khu vực tư nhân và xây dựng những ngành kinh tế mới. Một thập niên sau, Ả rập Saudi quả thật thay đổi sâu sắc. Phụ nữ từng bị cấm lái xe, nay đi làm trong quán cà phê, cửa hàng, quỹ đầu tư mạo hiểm và các văn phòng hiện đại. Cảnh sát tôn giáo gần như biến mất khỏi đời sống thường nhật. Tỷ lệ thất nghiệp giảm khi người Saudi bước vào những công việc có thu nhập thấp hơn, vốn trước đây chủ yếu do lao động nước ngoài đảm nhiệm.
Tuy nhiên, thứ thay đổi chậm hơn là sự phụ thuộc vào dầu. Năm 2021 và 2022, khi giá dầu tăng mạnh, nguồn thu chính phủ phình lên kéo theo hàng loạt dự án phô trương: thị trấn trượt tuyết trên núi, tòa nhà hình khối khổng lồ, giải golf ly khai, các siêu dự án du lịch và giải trí. Sau này, khi giá dầu giảm, bài toán tài chính trở nên khó khăn. Những kế hoạch từng được trình bày như biểu tượng của tương lai nay bị đưa trở lại bàn tính toán.
Khi “phải có” thắng “nên có”
Tín hiệu rõ nhất đến từ Quỹ Đầu tư Công Ả rập Saudi, PIF, quỹ tài sản quốc gia trị giá khoảng 1.000 tỷ USD và là cỗ máy tài chính quan trọng nhất của Tầm nhìn 2030. Chiến lược mới công bố tại Riyadh, giới chức nhấn mạnh từ khóa: hiệu quả.
Theo Yasir al-Rumayyan, thống đốc PIF, ban lãnh đạo quỹ yêu cầu các đơn vị xác định đâu là thứ “phải có”, còn những thứ chỉ “nên có” có thể bị hoãn hoặc gác lại. Đây là thay đổi đáng kể trong ngôn ngữ của Ả rập Saudi dưới thời MBS. Thay vì phóng đại về tốc độ, quy mô và đột phá, giới chức nay nói nhiều hơn về thứ tự ưu tiên, khả năng tài chính và tính khả thi.
Ngay sau đó, xuất hiện thông tin PIF có thể rút hỗ trợ tài chính khỏi LIV Golf, giải golf ly khai quỹ này khởi động bốn năm trước như một phần chiến lược quyền lực mềm. Các dự án khác cũng bị xem lại. Trojena, thị trấn trượt tuyết trong siêu dự án Neom, từng được chọn đăng cai Asian Winter Games 2029, nhưng kế hoạch đã bị hoãn vô thời hạn và quyền tổ chức chuyển sang Kazakhstan. Mukaab, tòa nhà hình khối khổng lồ tại Riyadh, cũng bị tạm dừng xây dựng để đánh giá lại tính khả thi và nguồn vốn. Ả rập Saudi vẫn muốn chuyển đổi, nhưng không còn muốn chi tiêu như thể ngân sách là vô hạn.
Cái bóng dài của dầu mỏ
Tầm nhìn 2030 được xây trên khát vọng thoát dầu, nhưng dầu vẫn là căn cứ quyết định. Theo Ziad Daoud, kinh tế trưởng thị trường mới nổi Bloomberg Economics, câu chuyện Ả rập Saudi “luôn bắt đầu và kết thúc với dầu”. 4 năm giá dầu suy yếu trước khi chiến tranh bùng nổ buộc Riyadh phải nhìn lại vì họ kéo căng quá mức. 10 năm qua, chính phủ Ả rập Saudi tìm thêm nguồn thu bằng thuế và phí, giảm phần nào lệ thuộc vào dầu; song tham vọng của MBS tăng nhanh hơn năng lực tài chính của nhà nước. Bộ Tài chính Ả rập Saudi ghi nhận thâm hụt ngân sách trong hầu hết thập niên qua và dự báo tình trạng này sẽ còn kéo dài. Cuộc chiến Mỹ – Israel với Iran càng khiến bức tranh khó đoán. Các cuộc tấn công tên lửa và drone làm tăng rủi ro an ninh, trong khi xuất khẩu dầu qua eo biển Hormuz bị cản trở. Giá dầu tăng mạnh có thể giúp Ả rập Saudi gần như cân bằng ngân sách, nhưng việc xuất khẩu ít hơn và chi phí an ninh cao hơn lại tạo thêm áp lực. Al-Rumayyan thừa nhận chiến tranh khiến việc đánh giá lại ưu tiên đầu tư trở nên cấp thiết hơn.
Từ nhà cải cách quyết đoán đến nhà quản lý thận trọng
Những năm đầu nắm quyền, Mohammed bin Salman tự ví bản thân với các nhà phá vỡ trật tự công nghệ như Steve Jobs hay Mark Zuckerberg. Ông muốn đi nhanh, làm lớn, phá bỏ những giới hạn cũ. Tuy nhiên, giai đoạn này cũng gắn với các quyết định gây chấn động: can thiệp quân sự tai hại ở Yemen, vụ giữ Thủ tướng Lebanon Saad Hariri tại Riyadh, đặc biệt là vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi năm 2018 khiến MBS bị quốc tế lên án dữ dội.
Những năm gần đây, MBS cố tái định vị bản thân như nhà trung gian, nhà ngoại giao và kiến trúc sư phát triển. Ông vẫn giữ tham vọng lớn, nhưng giọng điệu đã bớt phô trương. Trong phát biểu trước Hội đồng Shura, ông nói Ả rập Saudi quyết tâm hoàn thành mục tiêu, nhưng sẽ không ngần ngại hủy hoặc thay đổi triệt để bất kỳ chương trình nào nếu lợi ích công đòi hỏi.
Với những người ủng hộ, đây là dấu hiệu trưởng thành. Theo Ahmed al-Khateeb, Bộ trưởng Du lịch và cố vấn thân cận của MBS, việc dừng lại, đánh giá đúng sai rồi cải thiện là điều bình thường. Khalid al-Falih, cựu Bộ trưởng Đầu tư, cũng cho rằng khi nhu cầu, cạnh tranh hoặc tính khả thi thay đổi, việc rút một dự án và thay bằng dự án khác là điều tất yếu.
Bài toán minh bạch
Tuy nhiên với các nhà phê bình, “đánh giá lại” chưa đủ. Vấn đề là vì sao nhiều dự án phi thực tế được công bố quá sớm, bao nhiêu tiền công được chi, ai chịu trách nhiệm nếu các kế hoạch bị hủy, và những cộng đồng bị di dời để nhường chỗ cho Neom sẽ ra sao nếu phần lớn công trình không thành hình.
Maryam Aldossari, phát ngôn viên đảng đối lập Saudi lưu vong nói, nếu không có minh bạch, “đánh giá lại” chỉ là cách nói khác của né tránh. Đây là điểm yếu cố hữu của mô hình Ả rập Saudi: gần như mọi sáng kiến lớn đều gắn với một người, nhưng các động cơ và tiêu chí thay đổi chính sách không phải lúc nào cũng được công khai. Sự thiếu minh bạch càng đáng chú ý khi một số khoản đầu tư vẫn tiếp tục. PIF đặt cược mạnh vào trò chơi điện tử, lĩnh vực MBS đặc biệt yêu thích. Quỹ tham gia cùng Jared Kushner trong thương vụ mua lại Electronic Arts trị giá 55 tỷ USD. AI, World Expo 2030 và World Cup 2034 cũng được xác định là các ưu tiên “thiết yếu” và sẽ tiếp tục được rót vốn.
Tầm nhìn 2030 bước vào thời kỳ trưởng thành
Ả rập Saudi không từ bỏ Tầm nhìn 2030. Tuy nhiên, Tầm nhìn 2030 đang bước sang giai đoạn khác: ít mơ mộng và nhiều phép tính hơn. Các dự án biểu tượng vẫn quan trọng, nhưng chúng phải cạnh tranh với những nhu cầu thực tế hơn: ngân sách, an ninh, dòng tiền, việc làm và khả năng hoàn thành. Nếu giá dầu tăng mạnh, Riyadh có thể tiếp tục tung ra các dự án lớn. Tuy nhiên, một thập niên qua cho thấy mối liên kết giữa dầu và chi tiêu công vẫn chưa bị cắt đứt. Ả rập Saudi thay đổi xã hội nhanh hơn thay đổi cấu trúc tài chính. Đây là nghịch lý của MBS. Ông làm rung chuyển vương quốc bảo thủ, đưa Ả rập Saudi vào bản đồ giải trí, du lịch, thể thao và công nghệ. Dẫu vậy, để thật sự chấm dứt “cơn nghiện” dầu mỏ, ông cần thứ khó hơn các tòa nhà hình khối hay thành phố viễn tưởng: nền kinh tế có thể tự đứng vững khi giá dầu không chiều lòng Riyadh. Tầm nhìn 2030 từng được rao giảng như giấc mơ lớn; 10 sau, lại đang học cách sống với giới hạn.
shared via nytimes,
