Trật tự không liên kết mới trong thời đại cạnh tranh Mỹ – Trung
11/06/26
 |
| Tổng thống đắc cử của Brazil, ông Lula, nhận được sự ủng hộ của Đảng Công nhân cánh tả (PT), các công đoàn, các nhóm cộng đồng, quyền chủng tộc và bình đẳng giới, duy trì cam kết chính trị rộng rãi với phát triển bền vững và chủ nghĩa đa phương. |
Khi cuộc chiến của Nga tại Ukraine leo thang, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đến New Delhi gặp người đồng cấp Ấn Độ, S. Jaishankar. Ông nói rằng nếu Trung Quốc và Ấn Độ cùng cất tiếng nói, cả thế giới sẽ lắng nghe; nếu hai nước bắt tay, cả thế giới sẽ chú ý. Phát biểu này xuất hiện đúng lúc cán cân địa chính trị bắt đầu nghiêng theo hướng có lợi cho Ấn Độ.
Chỉ sau đó ít tuần, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen có chuyến thăm đầu tiên tới Delhi, mở đường cho loạt thỏa thuận EU – Ấn Độ về quốc phòng, sản xuất xanh và công nghệ. Thủ tướng Narendra Modi tiếp tục công du Đức, Đan Mạch và Pháp, giành được những nhượng bộ mà New Delhi theo đuổi suốt hơn hai thập niên, từ đầu tư năng lượng xanh, chuyển giao công nghệ đến các hợp đồng vũ khí.
Tại Berlin, Thủ tướng Olaf Scholz công bố quan hệ đối tác xanh trị giá 10 tỷ euro nhằm hỗ trợ Ấn Độ đạt mục tiêu khí hậu năm 2030 và tiếp nhận công nghệ cao. Ở Copenhagen, các nước Bắc Âu ký các thỏa thuận về điện gió, điện mặt trời, vận tải biển xanh và thành phố xanh. Tại Paris, Tổng thống Emmanuel Macron cam kết đầu tư vào các trung tâm hydro xanh của Ấn Độ, đồng thời tăng bán máy bay quân sự và tàu chiến. Trước đó, Nhật Bản đã ký với Ấn Độ gói đầu tư 42 tỷ USD cho xe điện, hydro xanh, amoniac xanh và chuyển đổi công nghiệp nặng.
Cơ hội từ thế giới chia khối
Những nhượng bộ dồn dập này không phải ngẫu nhiên. Sự rạn nứt giữa Trung Quốc, Nga và phương Tây đang tạo cho Ấn Độ cơ hội lớn để mặc cả trong trật tự địa chính trị mới. Khi thế giới có dấu hiệu chia thành các khối Chiến tranh Lạnh mới, chiến lược không liên kết cũ của Ấn Độ đang trở lại, nhưng trong bối cảnh khác. Lần này, sự trỗi dậy của Trung Quốc khiến khối đối trọng với phương Tây có nguồn lực lớn hơn nhiều so với các cường quốc trong Chiến tranh Lạnh trước đây.
Không chỉ Ấn Độ, các nước như Brazil, Indonesia, Nam Phi, Mexico, Ả rập Saudi và UAE cũng đang tận dụng vị thế mới. Trong ba thập niên qua, nhiều nước đang phát triển tăng trưởng trong trật tự do Mỹ dẫn dắt. Nhưng giờ đây, nhóm quốc gia giàu có hơn, đông dân hơn và có vai trò lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang có đủ đòn bẩy để thách thức mặt cưỡng ép của quyền lực Mỹ.
Câu trả lời của các nước này với phương Tây vì thế không đơn giản. Nếu được hỏi có muốn kiềm chế Trung Quốc không, họ có thể nói có. Nhưng nếu được hỏi có muốn cùng phương Tây kiềm chế cả Trung Quốc lẫn Nga không, câu trả lời nhiều khả năng là không. Họ không muốn hy sinh lợi ích quốc gia để phục vụ trọn vẹn chiến lược của G7.
Quyền lực cưỡng ép của phương Tây
Sau sự kiện ngày 11/9, Mỹ đã xây dựng khả năng giám sát và kiểm soát rất lớn với các mạng lưới then chốt của toàn cầu hóa. Bộ Tài chính Mỹ, hệ thống thanh toán SWIFT, các công cụ giám sát thông tin và danh sách kiểm soát xuất khẩu công nghệ giúp Washington nhìn rõ dòng chảy tài chính, dữ liệu và chuỗi cung ứng. Khi cần, Mỹ có thể biến đồng USD, công nghệ và các điểm nghẽn sản xuất thành vũ khí.
Các lệnh trừng phạt Nga sau cuộc chiến Ukraine là ví dụ rõ nhất. G7 đóng băng tài sản ngân hàng trung ương Nga, hạn chế tiếp cận SWIFT, chặn xuất khẩu công nghệ cao, linh kiện máy bay và chip. Mỹ sau đó tiếp tục leo thang kiểm soát Trung Quốc bằng các hạn chế xuất khẩu chip, đặt ra “bức màn sắt công nghệ” mới quanh các lĩnh vực then chốt.
Với các nước đang phát triển, thông điệp rất rõ. Nếu xung đột với Washington, các công nghệ nền tảng cho tăng trưởng kinh tế và sức mạnh quân sự có thể bị khóa lại. Vì vậy, nhiều nước chọn không liên kết vì tính toán an ninh và phát triển. Họ muốn tiếp cận công nghệ lõi, vũ khí hiện đại, điều kiện thương mại tốt hơn, hàng hóa thiết yếu như lương thực, năng lượng, kim loại, phân bón, và cả điều khoản thuận lợi hơn trong tái cơ cấu nợ với chủ nợ phương Tây lẫn Trung Quốc.
Ấn Độ, Indonesia và Brazil mặc cả với các cường quốc
Ấn Độ là ví dụ điển hình cho chiến lược đi dây này. Tập đoàn Reliance của tỷ phú Mukesh Ambani nhập dầu thô Nga, tinh chế tại Jamnagar rồi xuất khẩu diesel và xăng sang phương Tây. Dù đi ngược tinh thần trừng phạt Nga, Reliance vẫn tiếp tục nhận chuyển giao công nghệ xanh từ phương Tây, đầu tư hàng chục tỷ USD vào hydro, tấm quang điện, pin lưới điện và pin sắt-phosphate thông qua các đối tác châu Âu và Mỹ. New Delhi vì thế vừa giữ được nguồn năng lượng giá rẻ từ Nga, vừa tiếp tục hút công nghệ và vốn từ phương Tây.
Indonesia cũng đang tận dụng vị thế tài nguyên. Dưới thời Tổng thống Joko Widodo, Jakarta cấm xuất khẩu nickel thô, buộc doanh nghiệp nước ngoài phải tinh luyện và chế biến trong nước. Với trữ lượng nickel lớn nhất thế giới, Indonesia muốn đi xa hơn vai trò nhà cung cấp nguyên liệu, tiến tới xây dựng chuỗi giá trị pin và xe điện. Các liên doanh với CATL của Trung Quốc và LG của Hàn Quốc giúp Indonesia tiếp cận công nghệ xử lý nickel cấp pin.
Tuy nhiên, sự độc lập này vẫn có giới hạn. Khi Mỹ đe dọa trừng phạt các khách hàng mua vũ khí Nga, Indonesia đã hủy kế hoạch mua tiêm kích Sukhoi-35, dù Moscow đề xuất cơ chế thanh toán đổi dầu cọ lấy máy bay để tránh đồng USD. Thay vào đó, Jakarta tăng chi quốc phòng để mua F-15 của Mỹ, Rafale và tàu ngầm Scorpene của Pháp. Câu chuyện cho thấy không liên kết không có nghĩa là thoát khỏi sức ép phương Tây, mà là cố gắng mặc cả trong khuôn khổ sức ép đó.
Brazil có cách tính riêng. Dù Tổng thống Jair Bolsonaro thân thiện với Mỹ, Brazil vẫn trung lập trong vấn đề Nga vì xuất khẩu nông nghiệp phụ thuộc lớn vào phân bón Nga, thặng dư thương mại với Trung Quốc vượt xa xuất khẩu sang Mỹ. Dưới thời Luiz Inácio Lula da Silva, Brazil có thể trở thành tiếng nói quan trọng cho phong trào không liên kết mới. Lula từng tuyên bố Brazil không chấp nhận Chiến tranh Lạnh mới giữa Mỹ và Trung Quốc, họ sẽ duy trì quan hệ với tất cả.
Không liên kết mới không còn là khẩu hiệu đạo đức
Phong trào không liên kết cũ từng được neo vào các lý tưởng như phi thực dân hóa, chống phân biệt chủng tộc và giải trừ hạt nhân. Phiên bản mới thực dụng hơn nhiều. Đây là chiến lược mặc cả của các nước đang phát triển trong thế giới phân mảnh, nơi công nghệ, tài chính, năng lượng, lương thực và vũ khí đều có thể trở thành công cụ gây sức ép.
Trong thập niên tới, các nước như Ấn Độ, Indonesia và Brazil sẽ tiếp tục dùng vị thế thị trường, tài nguyên và địa chính trị để đòi chuyển giao công nghệ, đầu tư hạ tầng, vũ khí và điều kiện thương mại tốt hơn. Các cường quốc G7 sẽ chơi với nhau, đồng thời duy trì cửa với Trung Quốc và Nga khi cần.
Tuy nhiên, chiến lược không liên kết mới cũng không phải tấm khiên tuyệt đối. Các nước đang phát triển vẫn chịu sức ép từ lệnh trừng phạt của Mỹ, biến động giá lương thực và năng lượng, thị trường hàng hóa do London và Chicago chi phối, cùng tác động ngày càng nặng của biến đổi khí hậu. Trật tự không liên kết mới vì vậy không phải sự rút lui khỏi toàn cầu hóa, đây là nỗ lực tái mặc cả trong toàn cầu hóa ngày càng bị vũ khí hóa.
shared via phenomenalworld,
