Biến động dầu mới đẩy thế giới trở lại điện hạt nhân
07/04/26
 |
| Nhà máy điện hạt nhân Fukushima năm 2019. Ảnh: Ko Sasaki |
Thảm họa Fukushima năm 2011 từng khiến nhiều chính phủ, từ Đài Loan tới Italy, quay lưng gần như dứt khoát với điện hạt nhân. 15 năm sau, một cuộc khủng hoảng năng lượng khác làm điều ngược lại. Chiến sự Trung Đông, bằng cách đe dọa nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng và đẩy giá năng lượng đi lên, đang buộc nhiều nước phải xem lại điều từng bị coi là cấm kỵ. Điện hạt nhân chưa hẳn được tha thứ. Nhưng nó đang được nhìn lại như một thứ rủi ro mà nhiều chính phủ có thể chấp nhận, nếu lựa chọn còn lại là lệ thuộc kéo dài vào nhiên liệu nhập khẩu đắt đỏ và dễ đứt gãy.
Từ Fukushima tới Trung Đông
Sau thảm họa Fukushima, phản ứng của thế giới rất rõ ràng. Điện hạt nhân bị nhìn như biểu tượng của hiểm họa công nghệ vượt ngoài kiểm soát. Nhiều nước khẩn trương đóng lò, treo kế hoạch mới hoặc đặt mục tiêu “phi hạt nhân”. Trong ký ức công chúng, tai nạn ở Nhật Bản làm điều mà nhiều thập niên tranh cãi trước đó không làm nổi: biến điện hạt nhân từ một lựa chọn gây tranh cãi thành một điều gần như không thể đụng tới.
Nhưng nỗi sợ năng lượng không đứng yên. Hôm nay, điều khiến nhiều chính phủ lo lắng không còn là tai nạn hạt nhân trước mắt, mà là khả năng nền kinh tế của họ bị bóp nghẹt bởi nhiên liệu nhập khẩu. Chiến sự ở Trung Đông được dự báo sẽ cắt giảm hàng triệu tấn khí tự nhiên hóa lỏng ra khỏi thị trường toàn cầu. Với châu Á, nơi tiêu thụ khoảng 90% LNG từ Trung Đông, đây không phải biến động nhỏ. Nó là một lời cảnh báo về mức độ mong manh của các hệ thống điện phụ thuộc quá sâu vào khí nhập khẩu.
Đài Loan: Nơi điều từng là cấm kỵ bắt đầu đổi chiều
Ít nơi nào cho thấy sự đổi chiều rõ như Đài Loan. Trong nhiều thập niên, đảng cầm quyền ở hòn đảo này kiên quyết chống điện hạt nhân. Sau Fukushima, Đài Bắc cam kết theo đuổi chính sách “quê hương không hạt nhân”, và lò phản ứng cuối cùng bị đóng cửa vào tháng 5 năm ngoái. Nhưng chỉ trong vài tuần gần đây, Tổng thống Lại Thanh Đức nói rằng Đài Loan nên cởi mở hơn với điện hạt nhân để đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng. Chỉ vài ngày sau phát biểu ấy, công ty điện lực nhà nước Taipower đã nộp kế hoạch khởi động lại một trong các nhà máy hạt nhân của đảo.
Đây không phải điều chỉnh kỹ thuật nhỏ. Nó là bước ngoặt chính trị. Đài Loan gần như nhập khẩu toàn bộ nhu cầu năng lượng, trong khi ngành bán dẫn, trái tim kinh tế của hòn đảo lại ngốn điện khổng lồ. Khoảng 1/3 LNG của Đài Loan đến từ Qatar, đúng vào lúc tuyến cung ứng Trung Đông bị đe dọa. Nói cách khác, quyết định loại bỏ điện hạt nhân đã khiến Đài Loan rơi vào thế bấp bênh đúng lúc họ cần một nền điện lực ổn định hơn bao giờ hết.
Nhật Bản và Hàn Quốc đang tăng tốc trở lại
Đài Loan thay đổi không ngừng. Tại Nhật Bản, nơi từng tê liệt gần như toàn bộ đội lò phản ứng sau Fukushima, cơ quan quản lý tuần trước đã điều chỉnh các yêu cầu chống khủng bố theo hướng giúp tránh phải đóng một số lò đang vận hành và tạo điều kiện cho các đợt tái khởi động tiếp theo. Ở Hàn Quốc, chính phủ tháng trước tuyên bố sẽ đẩy nhanh việc bảo dưỡng năm trong mười nhà máy điện hạt nhân đang ngừng hoạt động để chúng có thể trở lại sớm hơn.
Ý nghĩa của những động thái này nằm ở chỗ cả Nhật Bản lẫn Đài Loan đều từng để Fukushima định hình sâu sắc chính sách năng lượng của mình. Khi chính những nơi chịu ám ảnh mạnh nhất bởi thảm họa ấy bắt đầu quay lại với hạt nhân, phần còn lại của thế giới có lý do để xem đây là một chuyển dịch mang tính toàn cầu, không chỉ là phản ứng ngắn hạn với một cuộc chiến.
Điện hạt nhân đang hưởng lợi từ ba thứ cùng lúc: chiến tranh, AI và nỗi sợ phụ thuộc
Cuộc khủng hoảng hiện nay không phải nguyên nhân duy nhất kéo điện hạt nhân trở lại. Nó chỉ tăng tốc một xu hướng đã âm thầm hình thành. Ở Mỹ, chính phủ hỗ trợ sự phục hưng của ngành này bằng hàng tỷ USD bảo lãnh vay và ưu đãi thuế. Trước cả chiến sự hiện tại, nhiều chuyên gia ước tính công suất điện hạt nhân ở Mỹ cần tăng gấp ba vào năm 2050 để đáp ứng nhu cầu điện leo thang, một phần do AI và các trung tâm dữ liệu. Trung Quốc còn tăng công suất hạt nhân nhanh hơn nữa.
Vì thế, chiến tranh Trung Đông không tạo ra một “cơn sốt hạt nhân” từ con số không. Nó chỉ làm rõ thêm điều mà nhiều chính phủ đã lờ mờ nhận ra: một hệ thống điện phụ thuộc quá mức vào nhiên liệu nhập khẩu sẽ ngày càng khó sống chung với thế giới nhiều xung đột, nhiều cạnh tranh địa chính trị và nhu cầu điện tăng vọt. Trong thế giới đó, điện hạt nhân, dù đắt đỏ, chậm chạp và gây tranh cãi vẫn có lợi thế mà năng lượng hóa thạch nhập khẩu không có: nó ít bị các cú sốc bên ngoài bóp nghẹt hơn.
Quay lại với hạt nhân không đồng nghĩa lập tức tìm được lời giải
Điểm yếu rõ nhất của điện hạt nhân là không giúp nhiều cho khủng hoảng hiện tại trong ngắn hạn. Khởi động lại một lò phản ứng đã ngừng hoạt động, chưa nói tới xây mới, là một quá trình kéo dài nhiều năm. Tại Đài Loan, ngay cả nếu mọi phê duyệt đều trôi chảy, các chuyên gia vẫn cho rằng phải mất nhiều năm mới có thể bật lại lò. Một nhà máy ở đây thậm chí đã ngủ lâu tới mức không còn khả năng hồi sinh.
Chính vì thế, phe phản đối vẫn có lý lẽ rất chắc. Họ cho rằng thay vì quay lại với một công nghệ đắt đỏ, rủi ro và chậm triển khai, các chính phủ nên dồn tiền cho năng lượng tái tạo, thứ được cho là an toàn hơn, phù hợp hơn với mục tiêu khí hậu và có thể triển khai nhanh hơn. Ở Nhật, Trung tâm Thông tin Hạt nhân Công dân đã nhân đúng dịp kỷ niệm 15 năm Fukushima để chỉ trích chính sách ưu tiên mở rộng điện hạt nhân, xem nhẹ an toàn công chúng.
Lập luận này không yếu. Điện hạt nhân không phải giải pháp cấp cứu. Nó là lựa chọn chiến lược dài hạn, và là lựa chọn đòi hỏi tiền bạc, thời gian lẫn niềm tin chính trị.
Sai lầm lớn nhất không nằm ở việc sợ hạt nhân
Sau Fukushima, nhiều chính phủ phản ứng như thể loại bỏ hạt nhân là con đường an toàn rõ ràng. Nhưng bằng cách ấy, họ không xóa rủi ro; họ chỉ đổi một loại rủi ro lấy loại khác. Thay cho nguy cơ tai nạn hạt nhân là sự lệ thuộc sâu hơn vào khí đốt, dầu và điện nhập khẩu. Trong một thế giới ít chiến tranh hơn, đánh đổi ấy có thể còn chấp nhận được. Trong một thế giới hiện nay, nó bắt đầu trông đắt hơn rất nhiều.
Không nơi nào bộc lộ rõ sự ân hận muộn màng như Đức. Sau Fukushima, Berlin là một trong những chính phủ phản ứng quyết liệt nhất khi loại bỏ dần đội lò phản ứng từng cung cấp 1/4 điện năng của đất nước. Nay, giữa lúc chiến sự Trung Đông làm giá xăng, diesel và nhiên liệu bay đi lên, Bộ trưởng Kinh tế và Năng lượng Đức công khai gọi quyết định từ bỏ điện hạt nhân là “một sai lầm lớn”. Câu nói ấy có thể còn gây tranh cãi, nhưng nó gói trọn tâm thế mới của nhiều nước: thứ từng bị xem là rủi ro không thể chấp nhận được nay lại trở thành cái giá có thể trả để đổi lấy an ninh năng lượng.
Điện hạt nhân chưa chắc cứu thế giới khỏi khủng hoảng năng lượng. Nhưng cú sốc khiến nhiều chính phủ nhận ra trong một thời đại bất ổn, quay lưng tuyệt đối với hạt nhân có thể không còn là lựa chọn vô hại như họ từng tin.
shared via nytimes,
