Nước Mỹ hậu tân tự do và sự trở lại của đầu tư công
26/08/26
 |
| Ảnh: Hoi Chan/Noema |
Sau đại dịch, nước Mỹ phát hiện điều từng bị xem là trái giáo lý kinh tế: nhà nước có thể chi lớn, hành động nhanh và cứu nền kinh tế khỏi suy sụp. Với Felicia Wong, Chủ tịch Roosevelt Institute, đây không chỉ là phản ứng khẩn cấp trước COVID-19, mà là dấu hiệu của chuyển dịch sâu: thời kỳ tân tự do mất quyền thống trị. Câu hỏi đặt ra không phải liệu nhà nước có nên can thiệp vào thị trường hay không, mà là nhà nước sẽ định hình thị trường như thế nào để phục vụ người lao động, khí hậu, chăm sóc xã hội và nền kinh tế công bằng.
Khi giáo lý tân tự do mất sức thuyết phục
“Tân tự do” thường được hiểu như học thuyết kinh tế gắn với Milton Friedman và Friedrich Hayek. Tuy nhiên, với Felicia Wong, nó rộng hơn nhiều: đây là hệ niềm tin văn hóa tôn vinh chủ nghĩa cá nhân, quyền sở hữu và tích lũy của cải, đồng thời hạ thấp hành động tập thể và tiếng nói chung của xã hội. Trong cách nhìn ấy, mọi quyết định nên được giao cho giá cả, nơi đường cung và cầu gặp nhau. Vì vậy, tân tự do không chỉ là kinh tế thị trường; nó còn là trật tự tư tưởng mang tính phản dân chủ, vì biến đời sống con người thành “vốn nhân lực” và thu hẹp vai trò của chính trị.
Điều này quan trọng vì niềm tin kinh tế quyết định chính trị có thể tưởng tượng được gì. Khả năng Mỹ khử carbon đủ nhanh, xây dựng hạ tầng chăm sóc trẻ em và người già, hay thông qua các chương trình như Build Back Better đều phụ thuộc vào việc nước này có vượt qua lối nghĩ tân tự do hay không.
Theo Wong, dấu hiệu thay đổi xuất hiện trong giai đoạn đầu của chính quyền Biden: đầu tư công vào năng lượng sạch, cách tiếp cận mới với kinh tế chăm sóc, điều tiết thông minh hơn, tăng thuế với doanh nghiệp và người giàu, cũng như việc chuyển tiền trực tiếp cho gia đình thu nhập thấp qua tín dụng thuế trẻ em trong Kế hoạch Giải cứu nước Mỹ. So với phản ứng sau Đại suy thoái 2008, đây là khác biệt lớn.
Bóng ma tân tự do vẫn còn đó
Tuy vậy, tân tự do chưa biến mất. Wong gọi đây là một dạng “xác sống”: mất phần nào uy tín, nhưng các thể chế nâng đỡ vẫn rất mạnh. Trong giới kinh tế học xuất hiện bước ngoặt đáng kể, nhưng chưa hoàn tất. Một số nhà kinh tế trung dung tiếp tục cho rằng chi tiêu trong đại dịch là nguyên nhân chính gây lạm phát, dù theo Wong, bằng chứng cho thấy lạm phát có nhiều nguyên nhân và Kế hoạch Giải cứu nước Mỹ đem lại lợi ích lớn cho người lao động, nhất là khi Mỹ tránh được kịch bản thất nghiệp hàng loạt từng được dự báo năm 2020.
Tuy nhiên, hậu tân tự do chưa có đủ thể chế. Các tổ chức vận động tiến bộ ở Mỹ có thể mạnh theo từng vấn đề: quyền sinh sản, kiểm soát súng, an toàn cộng đồng – nhưng các tổ chức thành viên có khả năng xây dựng xã hội dân chủ hậu tân tự do vẫn yếu. Công đoàn có dấu hiệu hồi sinh, song so với giữa thế kỷ 20 vẫn suy yếu rất nhiều. Trong thời điểm tư duy cũ lung lay mà thế giới mới chưa rõ hình hài, sự thiếu vắng khiến các ý tưởng tân tự do dễ quay lại.
Ngã rẽ hậu tân tự do
Theo Wong, cả hai đảng ở Mỹ đều đi qua đỉnh cao của tân tự do: phe Cộng hòa sau Cách mạng Reagan, phe Dân chủ sau một số lựa chọn chính sách thời Clinton. Tuy nhiên, hậu tân tự do có thể rẽ theo hai hướng rất khác nhau. Một hướng là hậu tân tự do dân chủ: tăng đầu tư công, mở rộng tham gia, bao trùm chủng tộc và củng cố năng lực nhà nước. Hướng còn lại là hậu tân tự do dân tộc chủ nghĩa da trắng: có vài yếu tố kinh tế dân túy, chống tập đoàn lớn, nhưng chỉ phục vụ cộng đồng hẹp và loại trừ những nhóm không phải da trắng hoặc không phải Kitô hữu.
Vì vậy, chống độc quyền hay chỉ trích Big Business chưa đủ. Câu hỏi là mô hình kinh tế mới có thật sự “vì công chúng” và bao trùm mọi nhóm dân cư hay không.
Nhà nước không chỉ phân phối lại, mà định hình thị trường
Điểm trung tâm trong tầm nhìn của Wong là nhà nước phải dùng đầu tư công để định hình thị trường. Phân phối lại thu nhập cho gia đình và người lao động vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ. Nhà nước còn phải dùng “cà rốt và cây gậy”: ưu đãi, đầu tư, mua sắm công và điều tiết để hướng doanh nghiệp vào các mục tiêu xã hội. Với khí hậu, đây là hàng trăm tỷ USD khuyến khích doanh nghiệp khử carbon, đồng thời siết những nhà sản xuất gây ô nhiễm. Với kinh tế chăm sóc, đây là xây dựng hạ tầng chăm sóc trẻ em và người già như một phần cốt lõi của năng lực kinh tế quốc gia.
Đại dịch cho thấy sự khác biệt giữa thị trường tự xoay xở và cung ứng công. Ở nhiều nước giàu, chính phủ mua xét nghiệm COVID-19 và gửi thẳng đến nhà dân, hoặc đầu tư trực tiếp vào sản xuất để bảo đảm nguồn cung. Mỹ ban đầu dựa quá nhiều vào sản xuất tư nhân và hoàn tiền qua bảo hiểm, khiến xét nghiệm đắt, khó tìm và phân phối kém. Với Wong, đó là thất bại của tư duy tân tự do: tin rằng hệ thống tư nhân tự nó sẽ cung cấp đủ.
Có tiền để làm việc lớn
Theo Wong, tranh luận về Build Back Better không nên được đóng khung là “gói này có chống lạm phát không”, mà là: Mỹ có đủ khả năng đầu tư vào tương lai tốt hơn không? Câu trả lời của bà là có, vì quá nhiều tiền đang tập trung ở đỉnh nền kinh tế. Do đó, thuế doanh nghiệp và thuế tài sản của người cực giàu phải trở thành phần trung tâm của chiến lược đầu tư. Gói ban đầu gần 4.000 tỷ USD trong 10 năm hoàn toàn có thể chi trả nếu đi cùng các đề xuất thuế của Biden trong chiến dịch 2020.
Đầu tư vào trẻ em, người lao động, hạ tầng xanh, pin, trạm sạc xe điện, gió, mặt trời không chỉ là chính sách xã hội mà là luận điểm kinh doanh thực dụng: nợ công, nếu phục vụ đầu tư dài hạn, có thể tạo ra nền tảng tăng trưởng bền hơn và bao trùm hơn.
Chống lạm phát bằng đầu tư, không chỉ bằng lãi suất
Với lạm phát, Wong phản đối lối nghĩ giản đơn rằng giá tăng chỉ vì “quá nhiều tiền” trong hệ thống, đặc biệt là quá nhiều tiền đến tay người lao động. Nếu nguyên nhân là cảng tắc nghẽn, thiếu bán dẫn, thiếu nhà ở hoặc thị trường bị vài tập đoàn thao túng, tăng lãi suất để làm chậm toàn bộ nền kinh tế không phải câu trả lời duy nhất. Một số lĩnh vực cần chi nhiều hơn, không phải ít hơn: đầu tư hạ tầng cảng, bán dẫn, nhà ở xã hội, năng lượng sạch và cạnh tranh thị trường.
Thị trường thịt ở Mỹ, nơi chỉ vài nhà sản xuất lớn có thể giữ giá cao là ví dụ. Chính quyền Biden dùng khoảng 1 tỷ USD hỗ trợ các nhà sản xuất nhỏ hơn – cách tiếp cận mới, kết hợp chính sách cạnh tranh với đầu tư công để khiến thị trường vận hành đúng hơn.
Nền kinh tế có thể tưởng tượng lại
Tầm nhìn cuối cùng của Wong là nền kinh tế Mỹ không chỉ dựa vào tiêu dùng, hiện chiếm khoảng 70% nền kinh tế, mà dựa vào chăm sóc, hạ tầng xanh, lao động được trả công xứng đáng và các thể chế công bằng chủng tộc. Giáo viên, nhân viên chăm sóc tại nhà, người chăm trẻ có thể nhận lương trung lưu; gia đình dễ giữ nhà; giao thông và điện năng sạch hơn; thị trường lao động và hệ thống công thực sự bao trùm.
Với Wong, đây không chỉ là chương trình kinh tế. Đó còn là lời nhắc, chính trị luôn bị giới hạn bởi những gì xã hội dám tưởng tượng. Nếu nước Mỹ tiếp tục tin nhà nước chỉ nên đứng ngoài thị trường, cải cách sẽ vẫn nhỏ và dè dặt. Tuy nhiên, nếu xã hội tin nền kinh tế công bằng hơn là khả thi, thì việc tổ chức, đầu tư và cải cách để đi tới tương lai cũng trở thành lựa chọn chính trị.
shared via noemamag,
