Brazil giữa thế giới không còn ảo tưởng
19/05/26
Những tháng đầu năm 2026 cho thấy môi trường quốc tế ngày càng bất ổn, nơi sức mạnh quân sự và các biện pháp cưỡng ép lấn át ngoại giao. Mỹ bị cáo buộc bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, đe dọa Greenland, siết Cuba, ủng hộ chiến dịch của Israel tại Palestine và tấn công Iran. Trong bối cảnh đó, Celso Amorim, một trong những nhân vật ngoại giao quan trọng nhất của Brazil trong hơn ba thập niên, cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn đặc biệt nguy hiểm, luật lệ suy yếu, đối thoại thu hẹp và các cường quốc ngày càng hành động theo sức mạnh thuần túy.
Amorim từng là ngoại trưởng dưới thời Tổng thống Itamar Franco, đại diện thường trực của Brazil tại Liên Hợp Quốc, ngoại trưởng trong hai nhiệm kỳ đầu của Luiz Inácio Lula da Silva, Bộ trưởng Quốc phòng dưới thời Dilma Rousseff và hiện là Cố vấn trưởng của Chính phủ Lula nhiệm kỳ ba. Từ kinh nghiệm ấy, ông nhìn thế giới hiện nay như thời điểm “không còn ảo tưởng”, các chuẩn mực quốc tế vẫn tồn tại trên danh nghĩa, nhưng khả năng kiềm chế hành động của nước mạnh ngày càng hạn chế.
Khi ngoại giao bị thay bằng sức mạnh
Theo Amorim, các cuộc tấn công vào Iran và phản ứng của Tehran làm trầm trọng thêm căng thẳng Trung Đông trong bối cảnh vốn đã nhiều bất ổn. Chỉ trong thời gian ngắn, thế giới đi từ những dấu hiệu đàm phán sang chiến dịch quân sự quy mô lớn. Hệ quả sẽ khó đo đếm, khó có khả năng kết thúc nhanh và chi phí thấp, nhất là khi xét đến chiều sâu dân số, lịch sử và chính trị của Iran.
Ông đặc biệt nhấn mạnh việc ám sát nguyên thủ quốc gia là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế và có xu hướng làm bất ổn địa chính trị sâu hơn. Trong cách nhìn ấy, những gì diễn ra ở Venezuela cũng “không thể biện minh”, không phải vì ông bảo vệ Maduro, mà vì hành động đó phá vỡ nguyên tắc lâu đời nhất của quan hệ quốc tế, luật giữa các quốc gia.
Điểm đáng lo nhất là hệ thống đa phương không có phản ứng đủ mạnh. Amorim cho rằng các thiết chế sau chiến tranh vốn được tạo ra bởi các cường quốc thắng trận và vẫn mang dấu ấn của di sản đó. Không quốc gia nào muốn mạo hiểm đối đầu trực tiếp với Mỹ, nước vẫn là cường quốc quân sự lớn nhất thế giới. Điều này khiến thời điểm hiện nay đặc biệt nguy hiểm.
Ngay cả khái niệm đa cực cũng đang thay đổi. Trước đây, đa cực thường được kỳ vọng sẽ tạo ra trật tự linh hoạt và cởi mở hơn. Nhưng hiện nay, hình thái ấy đang có nguy cơ biến thành logic “vùng ảnh hưởng”, nơi các cường quốc lớn mặc nhiên coi một số khu vực là sân sau. Với Brazil, đây là điều không thể chấp nhận.
Brazil phải vừa đối thoại vừa răn đe
Trong bối cảnh này, Amorim cho rằng Brazil không có lựa chọn đơn giản. Nước này cần duy trì quan hệ tốt với Mỹ, nhưng không thể vì vậy mà bỏ qua quan hệ với Trung Quốc, Nga và các nước khác. Brazil phải đối thoại với mọi phía để giữ không gian lựa chọn. Ông gọi đây là thế giới thô ráp hơn, ít được trung gian bởi luật lệ và nghi thức ngoại giao hơn.
Từ thực tế ấy, Brazil cần chính sách quốc phòng nghiêm túc hơn. Amorim không cho rằng Brazil có thể đối đầu quân sự với Mỹ, Nga hay Trung Quốc. Mục tiêu là xây dựng năng lực răn đe đủ để bất kỳ hành động gây hấn nào cũng phải trả giá đáng kể.
Ông từng ủng hộ việc tăng đầu tư quốc phòng lên gần 2% GDP, chủ yếu dành cho đầu tư và duy trì năng lực, không phải tăng chi thường xuyên. Tàu ngầm hạt nhân là ví dụ. Giá trị chính không phải ở tấn công, mà ở khả năng răn đe, vì có thể hoạt động lâu dưới nước và khó bị phát hiện.
Vấn đề quốc phòng cũng gắn với phát triển và an ninh kinh tế. Brazil được cho là có trữ lượng đất hiếm và khoáng sản chiến lược lớn thứ hai thế giới, những nguyên liệu thiết yếu cho công nghệ cao, chuyển đổi năng lượng và quốc phòng hiện đại. Vì vậy, nước này cần chính sách rõ ràng về khoáng sản trọng yếu và năng lực bảo vệ tài sản chiến lược. Trong thế giới bất ổn, quốc phòng, công nghệ và an ninh kinh tế không còn tách rời nhau.
Mỹ không còn là đối tác thương mại áp đảo
Thay đổi lớn trong quan hệ Brazil – Mỹ nằm ở thương mại. Thập niên 1990, Mỹ là đối tác xuất khẩu lớn nhất của Brazil, chiếm khoảng 25% kim ngạch. Hiện nay, tỷ lệ này giảm còn khoảng 12%. Mỹ vẫn là đối tác quan trọng và là thị trường lớn thứ hai nếu tính từng quốc gia, nhưng khoảng cách với Trung Quốc đã rất lớn. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 35% xuất khẩu của Brazil.
Sự thay đổi này làm Brazil nhìn quan hệ song phương khác trước. Mỹ vẫn có ảnh hưởng văn hóa rất mạnh, nhưng về kinh tế, Brazil đã đa dạng hóa nhiều hơn. Amorim cho rằng nếu Brazil từng tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do châu Mỹ, sự phụ thuộc vào Mỹ có thể lớn hơn nhiều, các biện pháp thuế quan hay hạn chế thương mại từ Washington sẽ gây thiệt hại nặng hơn.
Đây là lý do chính sách đối ngoại Brazil nhấn mạnh “không liên kết chủ động”. Khái niệm này không khác nhiều với đường lối “tự hào và chủ động” dưới thời Lula trước đây. Điểm cốt lõi là Brazil không tự động đi theo bất kỳ cường quốc nào. Với mỗi vấn đề cụ thể, nước này có thể bỏ phiếu cùng Mỹ, hoặc đồng thuận với Trung Quốc, tùy theo lợi ích quốc gia.
BRICS và chiến lược đa dạng hóa
Trong chiến lược ấy, BRICS đóng vai trò quan trọng. Amorim thừa nhận nhóm này có nhiều khác biệt nội bộ, và càng mở rộng, quá trình ra quyết định càng phức tạp. Nhưng theo ông, việc BRICS tồn tại, họp thường xuyên và duy trì kênh liên lạc liên tục đã đủ tạo ra trung tâm phối hợp chính trị đáng kể.
BRICS cũng góp phần thúc đẩy trật tự đa cực cân bằng hơn. Nếu G7 đại diện cho nhóm nước phát triển truyền thống, G20 và BRICS mở rộng không gian thảo luận cho các nền kinh tế mới nổi và Nam bán cầu. Amorim cho rằng các diễn đàn như G20 cần đại diện rộng hơn, đặc biệt với châu Phi, nơi những nước như Ai Cập và Nigeria đáng lý phải có vai trò lớn hơn.
Vấn đề giảm phụ thuộc vào USD cũng nằm trong xu hướng này. Amorim không dự báo đồng USD mất vị thế chỉ sau một đêm. Nhưng khi đồng tiền này ngày càng bị dùng như công cụ chính trị, để hạn chế giao dịch giữa các bên thứ ba, các nước sẽ tự tìm cách đa dạng hóa. Trung Quốc thúc đẩy NDT, euro cũng đóng vai trò nhất định, trong khi nhiều nước tăng dự trữ vàng. Đây là quá trình chậm, nhưng có thật.
Theo Amorim, chính việc các quy tắc quốc tế bị xói mòn đang làm giảm niềm tin vào các định chế tiền tệ hiện hành. Không thể vừa làm suy yếu chuẩn mực quốc tế một cách chọn lọc, vừa kỳ vọng niềm tin vào hệ thống, kể cả hệ thống tiền tệ, vẫn nguyên vẹn.
Mỹ Latinh phân mảnh và bài toán hội nhập
Amorim cho rằng Mỹ Latinh, đặc biệt Nam Mỹ, đang ở thời điểm bất lợi hiếm thấy. Khu vực bị chia rẽ bởi các chính phủ có định hướng rất khác nhau. Dù vậy, ông nhấn mạnh đối thoại vẫn có thể diễn ra ngay cả giữa các lãnh đạo bất đồng. Trong quá khứ, Brazil từng hợp tác với Tổng thống Colombia Álvaro Uribe dù khác biệt chính trị, trong khi một số lãnh đạo gần gũi hơn về tư tưởng không phải lúc nào cũng tham gia sáng kiến khu vực.
Các cơ chế như UNASUR và Hội đồng Quốc phòng Nam Mỹ từng giúp giảm căng thẳng giữa Colombia, Ecuador và Venezuela, đồng thời xử lý khủng hoảng tại Bolivia khi được chính quyền sở tại mời. Với Amorim, hội nhập khu vực vẫn là công việc sống còn, dù khó hơn trong bối cảnh các chính phủ không còn chia sẻ thế giới quan.
Về Cuba, ông cho rằng lệnh trừng phạt không chỉ nhắm vào chế độ, mà đè lên toàn bộ người dân. Brazil có rất ít công cụ cụ thể để giúp Cuba vì hầu hết giao dịch quốc tế đều đi qua các cơ chế chịu quyền tài phán của Mỹ. Nhưng chính vì vậy, vấn đề Cuba cần được nhìn như tiền lệ nguy hiểm cho cả khu vực.
Thế giới không còn ảo tưởng
Thông điệp xuyên suốt của Amorim là Brazil phải thích nghi với thế giới mà trong đó luật lệ yếu hơn, sức mạnh lộ rõ hơn và không gian ngoại giao hẹp hơn. Nhưng thích nghi không có nghĩa là cúi theo cường quốc. Brazil cần kiên trì đối thoại, duy trì quan hệ với nhiều phía, củng cố BRICS, bảo vệ không gian chính sách và xây dựng năng lực răn đe.
Đây không phải chiến lược chắc chắn thành công. Amorim thừa nhận không có bảo đảm nào trong thời điểm lịch sử đầy bất định này. Nhưng với quốc gia có quy mô lãnh thổ, dân số, tiềm năng kinh tế, năng lượng và tài nguyên như Brazil, lựa chọn duy nhất là giữ quyền tự chủ phán đoán.
Trong thế giới không còn ảo tưởng, ngoại giao không thể chỉ dựa vào thiện chí của các cường quốc hay lời hứa về trật tự dựa trên luật lệ; phải đi cùng năng lực tự vệ, đa dạng hóa quan hệ và khả năng đàm phán với mọi bên mà không tự nhốt mình vào bất kỳ vùng ảnh hưởng nào.
shared via phenomenalworld,
