Tránh “liệu pháp sốc carbon” trong cuộc chuyển dịch năng lượng

Trong khi các nước nói về chuyển dịch xanh có kế hoạch, thế giới đối mặt với nguy cơ khác là chuyển dịch bằng cú sốc. Bài viết gọi đây là “liệu pháp sốc carbon” – tình huống giá dầu, khí và các đầu vào hóa thạch tăng vọt, buộc doanh nghiệp, hộ gia đình và cả nền kinh tế phải thích nghi trong hỗn loạn, nhà nước không đủ năng lực hoặc không muốn can thiệp để bảo vệ sản xuất, việc làm và đời sống.

Khái niệm này gợi nhớ “liệu pháp sốc” từng áp vào các nền kinh tế hậu Xô Viết thập niên 1990, khi doanh nghiệp bị ném vào kỷ luật thị trường thông qua tự do hóa giá, cắt trợ cấp và chấm dứt tín dụng rẻ. Trong khung khí hậu, cơ chế tương tự diễn ra khi giá carbon và nhiên liệu hóa thạch tăng, doanh nghiệp “bẩn” bị đào thải, doanh nghiệp xanh sống sót. Nghe có vẻ như thị trường đang giúp chuyển đổi, nhưng thực tế có thể là phi công nghiệp hóa nhanh, bất bình đẳng sâu hơn và bất ổn xã hội.

Khi chiến tranh biến chuyển dịch xanh thành cú sốc

Cuộc tấn công của Mỹ – Israel vào Iran và eo biển Hormuz bị đóng đang đẩy thế giới đến gần kịch bản này. Công nghệ xanh đang tăng tốc. Các hãng xe điện như BYD ghi nhận doanh số kỷ lục; nhu cầu pin mặt trời, máy bơm nhiệt và bếp từ tăng lên. Nhưng đây cũng chính là diện mạo của cú sốc “ai xanh hơn thì sống sót”. Đầu tư xanh tăng, trong khi các hoạt động kinh tế còn phụ thuộc vào dầu, khí và các dẫn xuất hóa thạch bị phá hủy hỗn loạn.

Không chỉ dầu thô và LNG tăng giá, phosphate, helium, ammonia, lưu huỳnh và urê, những đầu vào thiết yếu của công nghiệp, nông nghiệp, y tế và hàng tiêu dùng, cũng bị đẩy vào trạng thái căng thẳng. Khi các nguyên liệu này khan hiếm, nguy cơ thiếu lương thực, thuốc men và hàng thiết yếu tăng lên. Đông Á đã bước vào khủng hoảng năng lượng, các biện pháp phân phối hạn chế bắt đầu lan rộng.

Ngay cả khi chính phủ dùng các biện pháp tạm thời như trợ giá nhiên liệu hóa thạch, chi phí tài khóa cuối cùng vẫn có thể đẩy họ vào liệu pháp sốc carbon. Trợ giá chỉ trì hoãn cú sốc. Nếu không có chiến lược công nghiệp và tài chính dài hạn để thay thế nhiên liệu hóa thạch, các nền kinh tế vẫn phải điều chỉnh trong hỗn loạn khi ngân sách cạn dần.

Bài học từ Đức

Đức là lời cảnh báo rõ nhất. Sau khi xung đột Nga và Ukraine nổ ra, giá năng lượng tăng mạnh, đe dọa khu vực công nghiệp. Chính phủ áp trần giá khí đốt cho hộ gia đình và doanh nghiệp phi công nghiệp, nhưng không bảo vệ đầy đủ các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng.

Lập luận khi ấy là tín hiệu giá sẽ buộc doanh nghiệp tự điều chỉnh, hoặc chuyển sang công nghệ carbon thấp, hoặc thu hẹp hoạt động. Thị trường đã chọn vế thứ hai. Cuối năm 2024, sản lượng của các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng vẫn thấp hơn 20% so với trước cuộc chiến Ukraine, kéo theo sự co lại ngày càng nhanh của sản xuất công nghiệp.

Đầu năm 2025, chính phủ Đức công bố gói chi tiêu quốc phòng và hạ tầng trị giá 1.000 tỷ euro như một nỗ lực muộn màng nhằm đảo ngược quá trình phi công nghiệp hóa tự gây ra. Nhưng các nhà máy không chỉ đóng cửa. Nhiều tập đoàn bị xé nhỏ và bán tài sản cho bên trả giá cao nhất. BASF bán mảng sơn phủ cho Carlyle với giá 7,7 tỷ euro; Volkswagen nhận đề nghị từ Blackstone, EQT và CVC cho đơn vị Everllence, chuyên sản xuất động cơ tàu biển và máy bơm nhiệt.

Nếu nhà nước để thị trường xử lý cú sốc carbon, kết quả có thể không phải là công nghiệp xanh hơn, công nghiệp sẽ yếu hơn, bị phân mảnh và tài chính hóa.

Cần chính sách ổn định mới

Từ sau Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, mô hình ổn định kinh tế chủ đạo thường đặt nhà đầu tư tư nhân vào trung tâm. Nhà nước dùng bảo lãnh, tín dụng thuế hoặc trợ cấp để khiến dự án xanh trở nên hấp dẫn hơn, thay vì trực tiếp lập kế hoạch và điều phối chuyển đổi. Mô hình này có sức hấp dẫn vì không đòi hỏi thay đổi thể chế lớn, nhưng trong các cú sốc giá do chiến tranh dầu khí hoặc đứt gãy chuỗi cung ứng, nó có thể nhanh chóng trượt thành liệu pháp sốc carbon.

Khi giá dầu khí tăng, ngân hàng trung ương có thể tăng lãi suất để chống lạm phát, làm chi phí vốn tăng thêm. Chính phủ dùng trợ giá tạm thời để hạ nhiệt đời sống. Với 58 quốc gia Nam bán cầu đang gần hoặc đã rơi vào căng thẳng nợ, lựa chọn này rất nguy hiểm. Trợ giá làm xấu ngân sách nhưng nếu không trợ giá, đời sống và sản xuất bị sốc.

Các chính phủ cần kiểm soát tốt hơn lạm phát do người bán, khi các doanh nghiệp có quyền lực thị trường tận dụng cú sốc để tăng hoặc bảo vệ biên lợi nhuận. Những ngày đầu sau khi cuộc chiến dầu khí Mỹ – Israel nổ ra, các công ty dầu tại EU được cho là thu thêm 81,4 triệu euro lợi nhuận/ngày từ giá nhiên liệu tăng, tương đương khoảng 2,5 tỷ euro chỉ trong tháng 3.

Vì vậy, các biện pháp như giảm VAT điện hoặc hạ giá nhiên liệu cho người tiêu dùng là chưa đủ. Chính phủ cần tính đến trần giá bán buôn, trần biên lợi nhuận trong chuỗi cung ứng và thuế lợi nhuận bất thường với doanh nghiệp năng lượng. Nếu không, trợ giá nhiên liệu hóa thạch có thể chỉ biến thành khoản hỗ trợ gián tiếp cho lợi nhuận dầu khí, trong khi nợ công và thâm hụt thương mại tăng lên.

Nhà nước xanh lớn thay cho chuyển dịch hỗn loạn

Các biện pháp ổn định chỉ mua thêm thời gian. Để tránh liệu pháp sốc carbon, cần “nhà nước xanh lớn” có khả năng lập kế hoạch điện hóa, điều phối đầu tư, dẫn dắt chính sách công nghiệp và xây dựng thỏa thuận xã hội mới.

Trung Quốc là ví dụ nổi bật. Sau chiến tranh Iraq năm 2003, Bắc Kinh nhận ra rủi ro địa chính trị của dầu mỏ. Ban đầu, họ tìm cách đa dạng hóa nguồn nhập khẩu khỏi Trung Đông. Nhưng lãnh đạo Trung Quốc sớm hiểu rằng dầu, dù đến từ đâu, vẫn đi bằng đường biển và có thể bị phong tỏa bởi hải quân Mỹ. Đầu thập niên 2010, điện hóa và vị thế dẫn đầu công nghệ sạch trở thành dự án an ninh quốc gia, được thúc đẩy qua chính sách công nghiệp Made in China 2025.

Bài học cho phần còn lại của thế giới là không thể thoát phụ thuộc hóa thạch chỉ bằng cách đổi nguồn nhập khẩu. Chuyển từ dầu Trung Đông sang LNG Mỹ vẫn là phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Cách chắc chắn hơn là khử carbon nền kinh tế.

Điều đó đòi hỏi nhà nước dẫn dắt điện hóa. Lưới điện, tiện ích công và hạ tầng năng lượng không thể hoàn toàn phụ thuộc lợi nhuận tư nhân. Tại châu Âu, ít nhất 120 GW dự án năng lượng tái tạo có nguy cơ bị trì hoãn hoặc hủy vì hạn chế lưới điện. Nếu chỉ dùng tiền công để nâng lợi suất cho nhà đầu tư tư nhân, chuyển đổi sẽ chậm và tốn kém. Chính phủ cần kiểm soát mạnh hơn các nhà vận hành lưới và tiện ích, từ đó lập kế hoạch điện hóa dài hạn.

Nhà nước xanh lớn cũng cần kiểm soát dòng tín dụng. Kinh nghiệm từ Đông Á đến Trung Quốc cho thấy chính sách công nghiệp chỉ hiệu quả khi nhà nước có khả năng định hướng vốn vào các lĩnh vực ưu tiên, thông qua ngân hàng nhà nước, quỹ công nghiệp, sở hữu cổ phần hoặc quy định bắt buộc với nhà đầu tư thể chế. Nhà nước có thể buộc vốn công nghiệp và tài chính đi theo mục tiêu khử carbon.

Thỏa thuận xã hội xanh

Chuyển đổi xanh chỉ bền nếu có tính chính danh chính trị. Phản ứng chống chính sách xanh tại phương Tây cho thấy các gói ưu đãi dành cho doanh nghiệp không đủ tạo liên minh xã hội rộng. Nếu người dân chỉ thấy chi phí tăng, việc làm bất ổn và dịch vụ công không cải thiện, họ sẽ phản kháng.

Vì vậy rất cần thỏa thuận xã hội xanh. Giao thông công cộng là ví dụ rõ ràng. Hạn chế xe cá nhân thường không được lòng người sở hữu ô tô, nhưng mở rộng mạnh giao thông công cộng xanh, miễn phí hoặc rất rẻ, dễ được ủng hộ. Pakistan và TP. HCM đã công bố xe buýt công cộng miễn phí trong bối cảnh thiếu hụt nhiên liệu. Đức từng có vé 9 euro sau cú sốc Ukraine, được người dân ủng hộ mạnh, nhưng sau đó tăng giá nhiều lần và làm giảm khả năng tiếp cận.

Chuyển đổi xanh phải đem lại lợi ích cụ thể, như đi lại rẻ hơn, điện ổn định hơn, thực phẩm an toàn hơn, việc làm công nghiệp mới hơn và ít phụ thuộc hơn vào cú sốc dầu khí.

“Liệu pháp sốc carbon” không phải định mệnh, đây là lựa chọn chính sách. Nếu nhà nước để thị trường tự xử lý giá nhiên liệu hóa thạch cao, kết quả có thể là phá hủy nhu cầu hỗn loạn, phi công nghiệp hóa và bất bình đẳng. Lựa chọn khác là chủ quyền khử carbon, kết hợp kiểm soát giá, phân bổ chiến lược hàng thiết yếu, điện hóa do nhà nước dẫn dắt, chính sách tín dụng xanh và thỏa thuận xã hội đủ rộng. Trong thế giới của chiến tranh dầu khí và đứt gãy chuỗi cung ứng, chuyển đổi xanh không còn chỉ là mục tiêu khí hậu. Đây là điều kiện để các quốc gia giữ năng lực sản xuất, ổn định xã hội và quyền tự chủ kinh tế.

shared via phenomenalworld,