Nước Mỹ giữa suy tàn bá quyền và quyền lực chưa từng mất
02/06/26
Trong những năm gần đây, câu hỏi liệu “Thế kỷ Mỹ” đã đi đến hồi kết chưa đang phủ bóng lên chính trị toàn cầu. Điều gây nghịch lý là các câu trả lời dường như cùng lúc đi theo hai hướng trái ngược. Một mặt, Mỹ hiện lên như bá quyền đang suy yếu, tự đẩy nhanh quá trình rời khỏi trật tự đơn cực do chính mình từng dẫn dắt. Mặt khác, mỗi cú sốc quốc tế lại cho thấy Washington vẫn sở hữu năng lực đặc biệt để tái định hình thế giới bằng quân sự, tài chính, công nghệ và trừng phạt.
Hai câu chuyện ấy xuất hiện song song trên truyền thông quốc tế. Một phía, Mỹ bị miêu tả là đang từ bỏ vai trò lãnh đạo “thế giới tự do”, thực hiện kiểu đế quốc thiếu hiệu quả, bất ổn và tự hủy hoại. Quyền thống trị của đồng USD bị đặt câu hỏi. Các liên minh ngoại giao rạn nứt. Những thất bại chiến lược, từ Iran tới Mỹ Latinh, khiến hình ảnh đế chế suy tàn ngày càng quen thuộc.
Ở phía còn lại, thực tế quyền lực Mỹ vẫn hiện diện dữ dội. Washington vẫn có thể dùng bạo lực quân sự ngoài lãnh thổ, áp đặt chiến tranh kinh tế, làm tê liệt các tổ chức viện trợ, thao túng các dòng vốn và tạo ra những thay đổi lớn trong trật tự toàn cầu. Cùng lúc với các dấu hiệu suy giảm, nước Mỹ vẫn chứng kiến lợi suất tài chính cao, đề xuất ngân sách quốc phòng lên tới 1.500 tỷ USD, các thương vụ công nghệ khổng lồ và kỳ vọng trí tuệ nhân tạo có thể mở ra chu kỳ ưu thế mới.
Chính sự đồng tồn tại của hai trạng thái này tạo ra cảm giác bất hòa nhận thức. Những biểu hiện của suy yếu tương đối cũng đồng thời là chỉ dấu của sức mạnh áp đảo còn lại. Mỹ có thể mất dần tính chính danh nhưng quyền lực cưỡng chế vẫn chưa biến mất.
Đế chế trong trạng thái leo thang thất thường
Ấn phẩm đầu tiên của Phenomenal World được xây dựng quanh chính nghịch lý này. Quyền lực Mỹ hiện nay vận hành ra sao, biểu hiện ở đâu và tạo ra những hệ quả gì trên thế giới? Thay vì chỉ tranh luận bằng các khái niệm rộng như co cụm, quá đà, biệt lập, chuyển giao bá quyền hay suy tàn đế quốc, chúng ta cần cố gắng nhìn vào những tiến trình chính trị – kinh tế cụ thể tạo ra các câu hỏi ấy.
Theo cách tiếp cận này, quyền lực Mỹ không phải trạng thái trừu tượng. Nó được sản xuất qua thiết kế thể chế, quán tính lịch sử, bạo lực kinh tế, bạo lực quân sự và các cấu trúc phụ thuộc của những quốc gia chỉ có chủ quyền một phần. Mỹ vừa có thể suy yếu về khả năng tạo đồng thuận, vừa duy trì năng lực buộc các nước khác thích nghi, kháng cự hoặc lệ thuộc.
Hằng số trong cục diện hiện nay là sự leo thang thất thường. Tháng trước, hội nghị Trump – Tập có thể từng gợi ra màn “hòa hoãn mong manh”, nhưng cuối cùng để lại nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Việc “vũ khí Hormuz” được kích hoạt đã tạo cú sốc năng lượng, thúc đẩy các nhà nước và người tiêu dùng chạy đua bảo đảm nguồn cung năng lượng xanh. Trong khi đó, tham nhũng tại Nhà Trắng trải từ các hành vi tư lợi công khai của Trump tới những dấu hiệu giao dịch nội gián liên quan đến chính sách chiến tranh.
Ở Tây bán cầu, Cuba và Venezuela, hai quốc gia gắn với lịch sử cách mạng, dầu mỏ, chủ quyền và sự trừng phạt kéo dài từ Mỹ. Cái gọi là “Học thuyết Donroe” thời Trump được đặt trong chuỗi dài các giai đoạn phóng chiếu quyền lực Mỹ tại khu vực, cùng những hình thức kháng cự chống đế quốc đi kèm.
Trung Quốc, Mỹ Latinh và sự dịch chuyển phụ thuộc
Đằng sau làn sóng bạo lực mới của Mỹ tại Caribe là vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc ở Mỹ Latinh. Trung Quốc mở rộng hiện diện trong sản xuất, chủ nghĩa đa phương và tri thức, đồng thời xây dựng liên minh với nhiều nước từng là thuộc địa. Tại Brazil, Mỹ đã rơi xuống vị trí đối tác thương mại thứ hai sau Trung Quốc. Sự đảo chiều này làm suy yếu mức độ phụ thuộc của Brazil vào Washington và tạo không gian cho Tổng thống Lula đối đầu với thuế quan của Trump.
Vấn đề này nối với câu hỏi rộng hơn. Liệu những diễn ngôn về suy tàn của Mỹ có thật sự mới không? Từ thời Chiến tranh Lạnh, các nhà hoạch định an ninh Mỹ đã nhiều lần thổi phồng mối đe dọa để tạo ra cảm giác khủng hoảng cần thiết. Câu hỏi hiện nay là liệu “suy tàn đế quốc” có phải thực tế lịch sử mới, hay tiếp tục là cơ chế sản xuất chính trị nhằm hợp thức hóa các chiến lược quyền lực.
Chiến tranh với Iran cho thấy tính liên tục của dầu mỏ và đế quốc. Giống như lịch sử Venezuela khó tách khỏi vai trò của Standard Oil, lịch sử Iran hiện đại gắn với di sản đế quốc Anh, British Petroleum, chế độ Shah được Mỹ hậu thuẫn và cuộc Cách mạng Hồi giáo. Từ năm 1979, Iran vừa bị đặt trong trạng thái “ngoài lề”, vừa phát triển liên minh quyền lực giữa kinh doanh và quân sự đủ sức chống lại các thiết kế chiến tranh của Mỹ và Israel.
Ở bên kia Vịnh Ba Tư, quan hệ giữa các vương triều Ả Rập và Mỹ cũng đang chuyển hóa. Các công ty Thung lũng Silicon ký thỏa thuận với vùng Vịnh để tạo ra những đối tác – khách hàng mới trong cuộc đua AI với Trung Quốc. Quyền lực Mỹ vì thế không chỉ là căn cứ quân sự hay hạm đội, đó còn là thương mại công nghệ, dữ liệu, năng lượng và tài chính.
Đồng USD, vũ khí và những cấu phần của quyền lực
Sự trỗi dậy của Trung Quốc cũng không thể tách khỏi chiến lược của Mỹ. Các cải cách sau năm 1989 đã góp phần tạo ra sức mạnh sản xuất khổng lồ của Trung Quốc, nhưng đồng thời xóa bỏ nhiều hình thức kiểm soát của công nhân. Sự nổi lên của “Trung Quốc toàn cầu” vì vậy cũng là câu chuyện về biến đổi giai cấp bên trong nền kinh tế được tích hợp vào trật tự thế giới do Mỹ dẫn dắt.
Vậy quyền lực Mỹ gồm những gì? Một phần nằm ở đồng USD, đồng tiền vẫn giữ vị thế thống trị bất chấp ngày càng nhiều động cơ “giảm rủi ro” khỏi bá quyền Mỹ. Một phần nằm ở thị trường vũ khí toàn cầu, nơi Mỹ vẫn chiếm ưu thế áp đảo trong bối cảnh chi tiêu quân sự thế giới đạt mức kỷ lục. Phần khác nằm ở khả năng kết hợp nhà nước, doanh nghiệp, công nghệ và tài chính để duy trì ảnh hưởng xuyên biên giới.
Nhưng chính những cấu phần ấy cũng tạo ra hỗn loạn nội sinh. Các đế chế chống lại sự suy tàn thường nguy hiểm hơn các đế chế chấp nhận giới hạn. Lịch sử Áo – Hung trước Thế chiến I cho thấy quyền lực già cỗi vẫn có thể gây ra thảm họa vượt xa năng lực thực tế. Việc nhận ra sự yếu đi của đế chế không đồng nghĩa có thể dự báo được mức độ tàn phá mà nó gây ra trong giai đoạn cuối.
Với Mỹ hiện nay, việc sử dụng vũ lực đế quốc một cách kịch tính dưới thời Trump có thể đang tự làm suy yếu chính quyền lực ấy. Nhưng câu hỏi quan trọng là suy yếu đến mức nào, trên trục nào, và liệu khủng hoảng quyền lực Mỹ có thể được quy giản vào những thảm họa gần đây không.
Nếu quyền lực Mỹ đang bước vào chuyển hóa mang tính thời đại, quá trình ấy diễn ra trong trật tự thế giới nơi một nhóm tinh hoa nhỏ, rạn nứt và thiếu chiến lược, vẫn nắm quyền lực gần như tuyệt đối với phần lớn nhân loại. Trong bối cảnh đó, khả năng tổ chức, diễn giải và tạo nghĩa sẽ phải đến từ những nơi khác, ngoài trung tâm quyền lực đang vừa suy yếu vừa nguy hiểm hơn ấy.
shared via phenomenalworld,
