Bài học từ Kế hoạch Brady cho khủng hoảng nợ hôm nay
17/09/26
 |
| Ảnh: Dakar, Senegal, 2024 |
Bóng dài của thập niên 1970
Thập niên 1970 vẫn ám ảnh giới hoạch định chính sách kinh tế. Khi lạm phát tăng, giá năng lượng sốc và các nước đang phát triển chịu áp lực nợ, nhiều người lập tức nhớ lại giai đoạn dẫn tới “Thập niên Mất mát” của thập niên 1980. Khi ấy, khủng hoảng nợ không chỉ bao trùm Mỹ Latinh, mà còn lan sang nhiều phần của châu Phi và Đông Á.
Những điểm tương đồng hôm nay khá rõ. Sau giai đoạn chính sách tài khóa và tiền tệ nới lỏng, lạm phát tăng. Giá năng lượng bị đẩy lên bởi chiến tranh. Các thị trường mới nổi từng nhận dòng vốn lớn khi lãi suất thấp, rồi nhanh chóng gặp áp lực khi các nền kinh tế phát triển nâng lãi suất. Câu hỏi đặt ra là liệu thế giới có đang đứng trước thập kỷ mất mát mới hay không.
Trong quá khứ, các quốc gia mắc kẹt trong khủng hoảng nợ đã phục hồi nhờ Kế hoạch Brady, chương trình tái cơ cấu nợ do Bộ trưởng Tài chính Mỹ Nicholas Brady đưa ra năm 1989. Bài học của kế hoạch này không nằm ở hoài niệm, mà ở cách nó buộc các chủ nợ, con nợ và định chế đa phương cùng đi vào khuôn khổ xử lý nợ dứt khoát.
Vì sao Brady khác Baker?
Trước Brady là Kế hoạch Baker, mang tên người tiền nhiệm James Baker. Kế hoạch này chủ yếu kéo dài lịch trả nợ, cho các nước đang gặp khó khăn thêm thời gian, nhưng không cắt giảm số nợ gốc. Kế hoạch này coi cuộc khủng hoảng mất khả năng trả nợ như vấn đề thiếu thanh khoản tạm thời. Kết quả là nhiều nước được “cứu” rồi lại rơi vào khó khăn.
Brady đi xa hơn. Các khoản nợ ngân hàng được đổi thành trái phiếu Brady, có thể giao dịch trên thị trường, được bảo đảm bằng trái phiếu Kho bạc Mỹ không trả lãi định kỳ. Quan trọng hơn, chủ nợ phải chấp nhận cắt giảm giá trị nợ. Nhờ vậy, các nước vừa được giãn thời gian, vừa giảm được gánh nặng nợ thực sự.
Theo các nghiên cứu mới, những nước tái cơ cấu theo Kế hoạch Brady đạt mức nợ thấp hơn trong dài hạn, tăng trưởng tốt hơn và lạm phát thấp hơn so với các nước không tham gia hoặc tái cơ cấu ngoài khuôn khổ này. Thành công ấy đến từ kỹ thuật tài chính, chương trình của Quỹ Tiền tệ Quốc tế và sự phối hợp mạnh giữa các định chế đa phương.
Khủng hoảng hôm nay khác ở đâu?
Áp lực nợ hiện nay có nguồn gốc khác. Sau Đại Suy thoái, lãi suất tại các nước giàu gần như bằng 0 trong nhiều năm. Nhà đầu tư đi tìm lợi suất ở các nước nghèo hơn. Nhiều nước từng được xóa nợ trong sáng kiến dành cho các nước nghèo nặng nợ bước vào thập niên 2010 với bảng cân đối lành mạnh, rồi lại vay mới từ thị trường vốn quốc tế và Trung Quốc.
Nguồn vốn này hấp dẫn vì ít kèm điều kiện như vốn từ Ngân hàng Thế giới hay Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Tuy nhiên, nó thường đắt hơn, kỳ hạn ngắn hơn và dễ đảo chiều hơn. Khi đại dịch Covid-19 xảy ra, dòng vốn vào thị trường mới nổi đột ngột dừng lại, tăng trưởng chậm, ngân sách hụt thu. Năm 2020, Zambia vỡ nợ. Chad và Ethiopia phải xin chủ nợ giảm nhẹ nghĩa vụ.
G20 ban đầu đưa ra Sáng kiến hoãn trả nợ, nhưng chương trình này cũng giống Baker ở điểm căn bản: chỉ xử lý thanh khoản, không xử lý khả năng trả nợ. Sau đó, Khung chung được lập để tập hợp các chủ nợ chính thức, gồm Câu lạc bộ Paris, Trung Quốc và những bên cho vay khác, dùng thỏa thuận đó làm nền cho đàm phán với chủ nợ tư nhân.
Song, Khung chung vận hành chậm và thiếu hiệu quả. Chad không nhận được giảm nợ thực chất. Zambia mất nhiều năm vì tranh cãi giữa Trung Quốc và các chủ nợ khác. Ghana là trường hợp gần thành công nhất, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi. Ethiopia bị kéo dài bởi tranh cãi về nguyên tắc các nhóm chủ nợ phải chia sẻ gánh nặng tương đương.
Không thể sao chép Brady, nhưng có thể học Brady
Kế hoạch Brady 2.0 không thể được sao chép nguyên mẫu. Môi trường lãi suất cuối thập niên 1980 rất khác hiện nay. Khi đó, đường cong lợi suất dốc giúp việc mua trái phiếu Kho bạc Mỹ không trả lãi định kỳ để bảo đảm trái phiếu Brady tương đối rẻ. Lãi suất sau đó giảm mạnh, khiến chi phí phục vụ nợ dễ chịu hơn. Điều kiện ấy hiện không còn.
Vấn đề lớn hôm nay cũng không chỉ là chủ nợ ngoan cố. Các điều khoản hành động tập thể đã giúp tái cơ cấu trái phiếu dễ hơn trước. Trung Quốc vẫn là chủ nợ khó, nhưng dần xuất hiện một số cách xử lý thông qua giãn nợ rất dài.
Vấn đề nổi bật hơn là “con nợ ngoan cố”. Các nước sợ thừa nhận cần tái cơ cấu. Một số chính phủ tìm tiền mới từ ngân hàng phát triển khu vực, phát hành trái phiếu lãi cao, hoặc dùng đàm phán với Quỹ Tiền tệ Quốc tế để trấn an thị trường, trì hoãn xử lý nợ. Senegal, Bolivia và Cộng hòa Congo là các ví dụ điển hình.
Các định chế đa phương cần phối hợp chặt hơn. Nếu Quỹ Tiền tệ Quốc tế xác định quốc gia nào cần tái cơ cấu, ngân hàng phát triển khác không nên bơm thêm tiền để nước đó kéo dài chính sách không bền vững. Nói ngắn gọn, thế giới không cần sao chép Brady. Tuy nhiên, nếu muốn tránh thập kỷ mất mát mới, các chủ thể đa phương phải cùng hướng về một chương trình nợ thống nhất, thay vì để từng nước tự xoay xở cho tới khi khủng hoảng sâu hơn.
shared via phenomenalworld,
