Bên trong cỗ máy ngân sách quốc phòng Mỹ
29/05/26
Ngay khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng, ngân sách quốc phòng Mỹ được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh. Nhiệm kỳ đầu, chi tiêu quốc phòng hằng năm tăng từ 590 tỷ USD lên 742 tỷ USD, tương đương 26%. Dưới thời Joe Biden, xu hướng này không đảo chiều. Năm tài khóa 2025, ngân sách Bộ Quốc phòng tiếp tục tăng thêm 21% trong bốn năm, đạt 895,2 tỷ USD.
Năm tài khóa 2026, đề xuất ban đầu của Ủy ban Ngân sách Thượng viện đưa ra mức tăng 150 tỷ USD cho quốc phòng, trong khi bản của Hạ viện đề xuất tăng 100 tỷ USD. Các mục tiêu này có thể đưa ngân sách hằng năm của Lầu Năm Góc lên ngưỡng 1.000 tỷ USD.
Điều đáng chú ý là chi tiêu quân sự vẫn phình to trong khi nhiều khoản chi dân sự bị siết lại. Từ sau Chiến tranh Lạnh, khi các chương trình xã hội và chi tiêu trong nước thường xuyên chịu áp lực thắt lưng buộc bụng, quốc phòng vẫn là một trong số ít lĩnh vực được bảo vệ. Ngân sách quốc phòng vì thế phản ánh nhu cầu quân sự, đồng thời cho thấy những ưu tiên sâu hơn của kinh tế chính trị Mỹ, là chiến tranh, công nghệ, nhà thầu tư nhân và quyền lực toàn cầu.
Lầu Năm Góc trong chính trị ngân sách Mỹ
Năm tài khóa 2023, Mỹ chi 820 tỷ USD cho quốc phòng, tương đương khoảng 13% tổng chi liên bang. Nếu tính theo GDP, con số này đã đưa Mỹ vượt xa các nền kinh tế phát triển khác về chi tiêu quân sự. Nhưng sức nặng thật sự của Lầu Năm Góc nằm ở phần ngân sách “tùy nghi”, tức khoản chi phải được Quốc hội phê duyệt hằng năm.
Với 895,2 tỷ USD trong năm tài khóa 2025, ngân sách Bộ Quốc phòng chiếm 56% tổng chi tùy nghi. Nói cách khác, trong phần ngân sách Quốc hội phải thương lượng mỗi năm, Lầu Năm Góc là chủ thể lớn nhất.
Công cụ lập pháp chính là Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng Quốc gia, gọi tắt là NDAA. Từ năm 1961, đạo luật này được thông qua hằng năm và là nơi Quốc hội quyết định thẩm quyền chi tiêu, chính sách, mua sắm vũ khí, nghiên cứu – phát triển, vận hành và bảo trì của Bộ Quốc phòng.
Tuy vậy, con số 895,2 tỷ USD mới chỉ là ngân sách “cơ sở”. Nhiều khoản an ninh quốc gia khác nằm ngoài cách tính thông thường, như phúc lợi cựu chiến binh, viện trợ nhân đạo, phát triển quốc tế, phần lớn ngân sách Bộ An ninh Nội địa và ngân sách tình báo. Cộng đồng tình báo Mỹ hiện gồm 18 cơ quan liên bang, với nhiều phần chi tiêu chỉ được công khai ở mức tổng thể. Chính sự phân mảnh này khiến quy mô thật sự của bộ máy an ninh quốc gia khó được nhìn trọn vẹn.
Chiến tranh bằng hợp đồng
Đặc điểm nổi bật của ngân sách quốc phòng Mỹ là vai trò khổng lồ của nhà thầu tư nhân. Trong năm tài khóa 2022, Bộ Quốc phòng phát sinh 415 tỷ USD nghĩa vụ hợp đồng, tương đương khoảng một nửa tổng thẩm quyền ngân sách của cơ quan này và lớn hơn tổng hợp đồng của tất cả cơ quan chính phủ khác cộng lại.
Quan hệ giữa Lầu Năm Góc và các nhà thầu là bài toán kinh tế chính trị lâu đời. Chính phủ dùng tiền để kiểm soát ngành công nghiệp quốc phòng, trong khi ngành này dùng chính dòng tiền đó để gây ảnh hưởng ngược lại chính phủ. Qua thời gian, nhà thầu quốc phòng ngoài các hãng sản xuất vũ khí, còn gồm cả các công ty logistics, công nghệ, xây dựng, nghiên cứu, bảo trì và cung cấp dịch vụ.
Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ theo đuổi ưu thế công nghệ về hàng không vũ trụ, tên lửa và vũ khí hạt nhân. Nhưng những chương trình công nghệ phức tạp này thường xuyên đội chi phí. Các cuộc điều tra của Quốc hội khi đó cho thấy nhiều dự án vũ khí lớn vượt xa dự toán, trong khi giám sát công yếu và nhà thầu có nhiều cách che giấu lợi nhuận.
Dù tranh cãi kéo dài, chi tiêu quân sự vẫn tiếp tục tăng. Bí mật quân sự, công nghệ phức tạp, lợi ích chính trị của từng địa phương và sức mạnh vận động hành lang của nhà thầu khiến việc kiểm soát ngân sách rất khó. Đến năm tài khóa 2022, năm nhà thầu lớn nhất của Bộ Quốc phòng gồm Lockheed Martin, Boeing, General Dynamics, Raytheon và Northrop Grumman chiếm 36% tổng hợp đồng quốc phòng.
Từ chống khủng bố đến bộ máy chiến tranh mở rộng
Sau Chiến tranh Lạnh, nhiều người từng kỳ vọng Mỹ sẽ giảm chi quân sự để chuyển nguồn lực sang các chương trình dân sự. Nhưng “cổ tức hòa bình” không thật sự xuất hiện. Thập niên 1990 chứng kiến niềm tin vào ưu thế công nghệ, không quân và vũ khí chính xác. Cùng lúc, quá trình tư nhân hóa và thuê ngoài làm vai trò nhà thầu tăng mạnh.
Các dịch vụ như quản lý cơ sở, bảo trì phương tiện, hệ thống liên lạc, cung cấp nhiên liệu, nước và hậu cần được chuyển nhiều hơn sang khu vực tư nhân. Đến năm tài khóa 2022, 49% nghĩa vụ hợp đồng của Bộ Quốc phòng là dịch vụ, gần tương đương phần dành cho hàng hóa.
Hai cuộc chiến Iraq và Afghanistan tiếp tục làm thay đổi bản chất ngân sách quốc phòng. Sau ngày 11/9/2001, chính quyền George W. Bush dùng nhãn “Chiến tranh Toàn cầu chống khủng bố” để xin các khoản chi bổ sung khẩn cấp ngoài chu trình ngân sách thông thường. Chính quyền Obama sau đó đổi tên phần này thành “Hoạt động Dự phòng ở Nước ngoài”, tiếp tục miễn trừ khỏi nhiều trần chi tiêu và quy tắc siết ngân sách.
Từ năm 2001–2019, các khoản bổ sung cho chiến tranh chống khủng bố chiếm trung bình khoảng 17% tổng thẩm quyền ngân sách của Bộ Quốc phòng. Theo Dự án Costs of War của Đại học Brown, nếu tính cả phân bổ hằng năm, chi bổ sung, chăm sóc cựu chiến binh, chống khủng bố và lãi vay, chi phí kinh tế của các cuộc chiến sau sự kiện ngày 11/9 đến năm tài khóa 2022 đã vượt 8.000 tỷ USD.
Iraq và Afghanistan tốn kém không chỉ vì chiến đấu. Mỹ tiến hành hai dự án tái thiết nhà nước quy mô lớn. Những nỗ lực xây dựng lực lượng an ninh, cơ quan dân sự, kinh tế và xã hội dân sự do Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao và USAID triển khai, chủ yếu bằng tiền bổ sung khẩn cấp.
Để vận hành các dự án ấy, Mỹ dựa vào “đội quân thứ hai” gồm nhà thầu tư nhân. Năm 2011, số nhà thầu tại Iraq và Afghanistan thậm chí vượt số quân nhân mặc đồng phục. Đến năm 2023, Bộ Quốc phòng và các quân chủng ước tính có 2,1 triệu quân nhân, 832.000 nhân viên dân sự và 972.000 lao động nhà thầu.
Blackwater trở thành biểu tượng gây tranh cãi sau vụ thảm sát Quảng trường Nisour năm 2007 tại Baghdad, khi nhân viên an ninh của công ty này bắn chết 17 dân thường. Nhưng xét về ngân sách, lực lượng an ninh vũ trang chỉ là phần nổi. Phần lớn nhà thầu làm hậu cần, xây dựng, cung cấp dịch vụ, vận hành và bảo trì.
Khi các chương trình dân sự bị cắt hoặc bị đe dọa sa thải, ngân sách quốc phòng vẫn tiếp tục tăng. Điều này buộc Mỹ phải đặt lại câu hỏi “chiến tranh” và “an ninh” thật sự nghĩa là gì. Ngân sách quốc phòng không chỉ là tập hợp các dòng chi và thủ tục phân bổ. Đây là hợp đồng xã hội và kinh tế, cần được đưa vào tranh luận dân chủ nghiêm túc hơn, nhất là khi người dân Mỹ đang đối mặt với các rủi ro về y tế, môi trường, an toàn và sinh kế.
shared via phenomenalworld,
