Chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng
31/07/26
 |
Không chỉ “quá nhiều quy định”
Trong cuốn Where Is My Flying Car? (chiếc xe bay của tôi đâu) năm 2021, J. Storrs Hall đặt câu hỏi vì sao loài người chưa có ô tô bay. Theo ông, nếu không bị các nhà quản lý thiển cận cản trở trong hàng không, năng lượng và công nghệ nano, đổi mới đã tiến xa hơn nhiều. Dựa trên nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Economic Growth, ông nhận định thu nhập trung vị hộ gia đình Mỹ năm 2011 lẽ ra có thể đạt 185.000 USD, gấp ba lần thực tế.
Cách gọi thông thường là “quy định” chưa đủ chính xác. Vấn đề sâu hơn là chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng: lực văn hóa và hành chính khiến đổi mới bị chặn đứng nhân danh an toàn cho con người hoặc môi trường. Quan điểm này khác với quy định kiểu lương tối thiểu hay yêu cầu nhà máy than lắp thiết bị giảm ô nhiễm, vốn chỉ làm tăng chi phí. Chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng dựng lên những chuẩn gần như không thể vượt qua, khiến nhiều công nghệ mắc kẹt từ thập niên 1970.
Điển hình như Năng lượng hạt nhân. Quy định yêu cầu phơi nhiễm phóng xạ phải ở mức “thấp nhất có thể đạt được theo cách hợp lý”, chuẩn mở vô hạn và có thể nuốt hết lợi ích của cải tiến công nghệ. Trong đại dịch Covid-19, thái độ tương tự xuất hiện trong cách bộ máy quản lý Mỹ xử lý vaccine: chậm phê duyệt, chậm hành động và có thể khiến vài trăm nghìn người chết. Vấn đề không hẳn là an toàn, mà là văn hóa “giữ ghế”, tránh trách nhiệm.
Con số 185.000 USD có đứng vững không?
Nguồn gốc con số 185.000 USD xuất phát từ nghiên cứu Federal Regulation and Aggregate Economic Growth (Quy định liên bang và tăng trưởng kinh tế tổng thể) của John Dawson và John Seater. Hai tác giả dùng số trang trong Bộ Quy định Liên bang để đo mức độ quy định tại Mỹ trong 57 năm, rồi đưa vào mô hình tăng trưởng của Pietro Peretto. Nếu coi thuế và số trang quy định là hai động lực chính của xu hướng tăng trưởng, mô hình dự báo khá tốt. Từ đó, họ ước tính quy định làm mất khoảng hai điểm phần trăm tăng trưởng/năm; nhờ lãi kép, thu nhập trung vị hộ gia đình Mỹ cao hơn rất nhiều.
Tuy nhiên, đây không phải thí nghiệm có đối chứng, nó hữu ích như bài tập học thuật, không phải ước lượng chắc chắn về thế giới thiếu quy định. Các nghiên cứu khác như công trình năm 2002 của Simeon Djankov, Rafael La Porta, Florencio Lopez-de-Silanes và Andrei Shleifer, đo chi phí và thời gian mở doanh nghiệp ở nhiều nước. Nghiên cứu tiếp theo năm 2006 cho thấy chuyển từ nhóm quy định kinh doanh tệ nhất sang tốt nhất tương ứng khoảng hai điểm phần trăm tăng trưởng. Nhưng điều này chủ yếu so sánh những quốc gia rất khó mở doanh nghiệp với các nơi như Hong Kong, vốn thuộc nhóm tốt nhất.
Tồn tại ba loại quy định. Thứ nhất: “quy định chống chủ nghĩa tư bản”, nơi nhà nước gần như không muốn thị trường vận hành. Suriname từng mất 690 ngày và hơn một năm thu nhập bình quân để lập doanh nghiệp hợp pháp; ở Sierra Leone, Cộng hòa Dân chủ Congo và Angola, chi phí từng gấp mười lần thu nhập năm. Năm 2020, ở Mỹ, thành lập công ty chỉ mất bốn ngày và 1% thu nhập năm; New Zealand còn tốt hơn, nửa ngày và 0,2%. Thứ hai là quy định tuân thủ: giấy tờ, các quy định an toàn lao động của Cơ quan Quản lý An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Mỹ (OSHA), tài chính, môi trường. Thứ ba là chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng, thứ khiến ô tô bay hay hạt nhân giá rẻ có thể không bao giờ xuất hiện. Hai loại đầu không đo được loại thứ ba.
Tìm cách đo lường dù không có dữ liệu
Theo Robert Fogel, vì không có bộ dữ liệu rõ về chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng, cần lập phản thực tế cụ thể hơn, ông từng đo vai trò đường sắt Mỹ thông qua cách hỏi nếu không có đường sắt, hàng hóa đi bằng kênh đào phải tốn thêm bao nhiêu chi phí. Fogel kết luận đường sắt chỉ giải thích vài điểm phần trăm GDP. Nghiên cứu năm 2016 của Dave Donaldson và Richard Hornbeck dùng cách “tiếp cận thị trường” cho thấy tác động đường sắt lớn hơn, vì làm giá trị đất nông nghiệp tăng trên diện rộng.
Tương tự, thay vì giả định năng lượng hạt nhân rẻ đến mức “không cần đo tiền điện”, có thể hỏi nếu không có chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng, năng lượng hạt nhân sẽ cải thiện kỹ thuật nhanh như các ngành công nghiệp nặng khác như thế nào? thay thế bao nhiêu điện đắt và nhiên liệu hóa thạch, rồi lan sang các ngành phụ thuộc năng lượng rẻ ra sao.
Trong các nghiên cứu hiện có, gần nhất là công trình năm 2013 của Renard Bourlès, Gilbert Cette, Jimmy Lopez, Jacques Mairesse và Giuseppe Nicoletti trên tạp chí Kinh tế và Thống kê. Nghiên cứu 15 thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy quy định thị trường sản phẩm trong các ngành thượng nguồn làm giảm tăng trưởng năng suất tổng hợp, đặc biệt ở các nước gần biên năng suất. Điều này hàm ý quy định không chỉ cản các quốc gia yếu học theo các cường quốc, mà còn làm chậm đổi mới ở tuyến đầu.
Theo ước tính của các tác giả, quy định gây giảm tăng trưởng GDP Mỹ khoảng một điểm phần trăm/năm. Nếu áp dụng con số này, từ cuối thập niên 1940, thu nhập trung vị hộ gia đình Mỹ hiện nay đạt khoảng 70.000 USD, có thể lên đến 117.000 USD. Con số này không đạt 185.000 USD, nhưng vẫn rất lớn.
chưa thể chứng minh chủ nghĩa an toàn phản tăng trưởng khiến thu nhập Mỹ chỉ bằng 1/3 mức lẽ ra có thể đạt. Nhưng bằng chứng đủ cho thấy quy định và văn hóa né rủi ro có thể là lực kéo mạnh lên tăng trưởng. Nếu đo lường tốt hơn, như khai thác báo chí, mạng xã hội, sách và hồ sơ chính sách để theo dõi ngôn ngữ an toàn theo thời gian, giới nghiên cứu có thể tiến gần hơn tới câu trả lời. Ngay cả khi cải cách chỉ đưa thu nhập từ 70.000 lên 117.000 USD, đó vẫn là lợi ích kinh tế hiếm có.
shared via works in progress,
