Công nghệ Trung Quốc vượt lên và nỗi lo phụ thuộc của Mỹ
24/06/26
 |
| CATL cho rằng thành công của công ty một phần là nhờ vào việc đầu tư mạnh vào nghiên cứu và phát triển. Ảnh: Gilles Sabrié |
Tại một nhà máy ở đông nam Trung Quốc, các cánh tay robot quay đều, cuộn những dải kim loại dài rồi định hình thành các khối sẽ trở thành pin. Sau đó, công nhân mặc đồ bảo hộ trắng đóng gói các viên pin vào vỏ nhôm và “trao sự sống” cho chúng bằng dòng điện tích. Sản phẩm cuối cùng sẽ cung cấp năng lượng cho ô tô điện, trung tâm dữ liệu và lưới điện trên khắp thế giới.
Nhà máy này thuộc Contemporary Amperex Technology Company Limited (CATL), cụm sản xuất pin lớn và tiên tiến nhất thế giới. Câu chuyện của CATL phản ánh bước đảo chiều trong quan hệ công nghệ Mỹ – Trung. Suốt nhiều thập niên, doanh nghiệp Mỹ giữ lợi thế công nghệ, Trung Quốc là nơi sản xuất giá rẻ. Để vào thị trường Trung Quốc, các công ty nước ngoài thường phải hợp tác với doanh nghiệp bản địa, qua đó giúp phía Trung Quốc học hỏi và hấp thụ công nghệ.
Nhưng trong một số lĩnh vực, phương trình ấy đã đảo ngược. Trung Quốc đang vượt lên trong pin, tấm pin mặt trời, đất hiếm và cả khoa học sự sống. CATL là ví dụ rõ nhất. Công ty này tuyên bố đã phát triển loại pin có thể giúp xe điện chạy khoảng 400 km chỉ sau chưa đầy 10 phút sạc, nhanh gấp khoảng ba lần pin thường thấy trên nhiều xe điện hiện nay. Công nghệ của CATL đang vận hành hàng triệu xe điện giá rẻ Trung Quốc xuất khẩu ra thế giới.
Mỹ trước lựa chọn khó
Sự tiến bộ này đặt Washington vào thế khó. Các quan chức Mỹ lo ngại nếu quá phụ thuộc vào công nghệ Trung Quốc, Mỹ có thể tự đặt các ngành chiến lược vào tay Bắc Kinh. Một số nghị sĩ và quan chức cho rằng Trung Quốc đã dùng trợ cấp, chính sách công nghiệp và các biện pháp cạnh tranh không công bằng để thống trị pin và nhiều lĩnh vực khác, làm suy yếu nền tảng công nghiệp của các nước khác.
Nỗi lo này không chỉ mang tính giả định. Trong năm qua, Bắc Kinh đã nhiều lần sử dụng quyền kiểm soát chuỗi cung ứng để gây sức ép, từ hạn chế xuất khẩu khoáng sản đến đe dọa làm gián đoạn hoạt động của nhà máy Mỹ trong các cuộc đối đầu thuế quan. Với những ngành như pin, dược phẩm hay đất hiếm, ưu thế công nghiệp có thể trở thành đòn bẩy địa chính trị.
Tuy nhiên, lựa chọn còn lại cũng không dễ dàng. Nếu Mỹ khép cửa với công nghệ Trung Quốc, các doanh nghiệp Mỹ có thể bị tụt lại trong những ngành then chốt của tương lai. Việc tự xây dựng chuỗi cung ứng độc lập sẽ tốn kém hơn nhiều, trong khi tiến bộ công nghệ và mục tiêu giảm phát thải có thể bị chậm lại. Mỹ vì vậy đang đứng trước câu hỏi nên tận dụng pin Trung Quốc để đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng, hay chấp nhận chi phí cao hơn để bảo vệ năng lực công nghiệp trong nước?
CATL là đối tác hay “con ngựa thành Troy”?
Trong ngành xe điện, lập trường của Mỹ không hoàn toàn thống nhất. Washington phản đối mạnh việc nhập khẩu xe điện Trung Quốc vì lo điều này có thể phá hủy ngành ô tô nội địa. Nhưng với pin, quan điểm phức tạp hơn. Phần lớn nhà sản xuất pin lớn đều là doanh nghiệp nước ngoài, nhiều hãng xe Mỹ cần công nghệ pin tiên tiến để cạnh tranh.
Tesla mua pin của CATL. Ford đã cấp phép công nghệ của CATL cho các nhà máy ở Michigan và Kentucky. Một số công ty Mỹ xem CATL là đối tác cần thiết để duy trì dòng sản phẩm xe điện mà không phải gánh chi phí quá lớn. Nhưng các thỏa thuận này cũng vấp phải phản ứng chính trị mạnh. Năm 2023, Thống đốc Virginia Glenn Youngkin từng chặn dự án nhà máy Ford – CATL, gọi đây là “con ngựa thành Troy” của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Năm 2025, chính phủ Mỹ đưa CATL vào danh sách các công ty quân sự Trung Quốc, với lý do có liên hệ gián tiếp với các cơ quan cấp cao của Bắc Kinh. CATL bác bỏ cáo buộc này.
Các rào cản với đầu tư Trung Quốc tại Mỹ ngày càng dày đặc, từ rà soát an ninh liên bang, hạn chế mua đất ở cấp bang, thuế cao với xe và pin Trung Quốc, đến lệnh cấm phần mềm Trung Quốc trong xe hơi từ năm 2027. Dù vậy, các doanh nghiệp vẫn theo dõi khả năng quan hệ Mỹ – Trung dịu lại. Một số hãng như Ford hay Stellantis muốn chuẩn bị cho kịch bản hợp tác công nghệ được nới lỏng.
Trung Quốc cũng giữ chặt “viên ngọc quý”
Ngay cả khi Mỹ muốn hợp tác, chưa chắc Trung Quốc sẵn sàng chuyển giao công nghệ sâu. Bắc Kinh khuyến khích doanh nghiệp mở rộng ra quốc tế, nhưng với các lĩnh vực chiến lược như pin, chính phủ siết chặt xuất khẩu công nghệ sản xuất và tăng kiểm tra các khoản đầu tư ra nước ngoài. Mục tiêu của Trung Quốc là mở rộng ảnh hưởng, nhưng vẫn giữ lại phần giá trị cao nhất trong nước.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là có cho CATL vào Mỹ hay không, đó còn là CATL sẽ mang theo điều gì. Nếu công ty sử dụng nhà cung cấp, lao động và phần mềm Mỹ, quan hệ hợp tác có thể giúp nâng năng lực công nghiệp Mỹ. Nhưng nếu các bộ phận giá trị cao tiếp tục được nhập từ Trung Quốc, Mỹ có thể chỉ trở thành nơi lắp ráp và tiêu thụ, trong khi ngành công nghiệp tương lai vẫn nằm trong tay đối thủ.
Sự trỗi dậy của CATL cũng cho thấy vì sao Trung Quốc tiến nhanh. Công ty này có 185.000 nhân viên, trong đó 22.000 người làm nghiên cứu và phát triển. CATL nói chi tiêu R&D lớn hơn tổng chi của các đối thủ pin khác. Nhưng chính sách nhà nước cũng đóng vai trò trung tâm. Trung Quốc đã rót hàng trăm tỷ USD vào xe điện, trợ cấp người mua, định hướng nghiên cứu, khuyến khích dùng pin nội địa và tạo môi trường giúp doanh nghiệp Trung Quốc vươn lên.
Từ pin đến dược phẩm, Trung Quốc không còn chỉ là công xưởng giá rẻ. Nước này đang trở thành nguồn đổi mới công nghệ trong nhiều lĩnh vực mà Mỹ từng dẫn đầu. Với Washington, bài toán hiện tại là có nên học, mua hoặc hợp tác với chính công nghệ Trung Quốc không. Trong kỷ nguyên mới, phụ thuộc công nghệ không còn chỉ là vấn đề kinh tế. Đây là câu hỏi về an ninh quốc gia, sức cạnh tranh công nghiệp và vị thế của Mỹ trong những ngành sẽ định hình tương lai.
shared via nytimes,
