Giá xăng tăng tốc, California hứng đòn nặng nhất
26/03/26
 |
| Trạm xăng ở Los Angeles trong tháng này. Những người chỉ trích các công ty dầu mỏ hoạt động tại California cho rằng các nhà máy lọc dầu đã lợi dụng các cuộc khủng hoảng như chiến tranh với Iran để tăng giá. Ảnh: Mike Blake |
Mặt bằng giá cao nhất nước Mỹ lại bị đẩy lên thêm
Khi giá xăng tăng mạnh kể từ lúc chiến sự với Iran bùng phát, không bang nào ở Mỹ cảm nhận áp lực rõ hơn California, nơi giá nhiên liệu đã vọt lên gần 6 USD/gallon, cao hơn khoảng 2 USD so với mức trung bình toàn quốc.
Theo dữ liệu của AAA, đến thứ Ba, giá xăng trung bình tại Mỹ là 3,98 USD/gallon, trong khi tại California là 5,82 USD. Một tháng trước, hai mức giá này lần lượt là 2,95 USD và 4,63 USD. Đà tăng mạnh đó đang làm sống lại cuộc tranh cãi kéo dài nhiều năm về nguyên nhân khiến xăng tại California luôn đắt đỏ hơn phần còn lại của nước Mỹ.
Từ lâu, California đã có giá xăng cao hơn do bang này sử dụng loại nhiên liệu pha chế đặc biệt, tạo ra ít ô nhiễm hơn khi đốt. Bang cũng áp dụng mức thuế và phí môi trường cao hơn nhiều nơi khác. Nhưng cuộc chiến hiện nay cho thấy một vấn đề sâu hơn và có tác động dài hạn hơn tới nền kinh tế bang. California đã mất gần 30 nhà máy lọc dầu kể từ đầu những năm 1980, khiến bang ngày càng phụ thuộc vào nguồn xăng dầu nhập khẩu, thậm chí từ tận châu Á.
Paul Sankey, Chủ tịch công ty nghiên cứu dầu khí Sankey Research, nhận định California vốn đã đứng trước nguy cơ khủng hoảng từ trước khi khủng hoảng thực sự xảy ra. Theo ông, bang này đã tự siết nguồn cung nội tại trong nhiều năm.
Thuế, chính sách khí hậu và công suất lọc dầu suy giảm
Một phần chênh lệch giá là hệ quả trực tiếp từ chính sách thuế và phí. Phân tích của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ công bố hồi tháng 3/2025 cho thấy thuế tiêu thụ đặc biệt 60 cent/gallon của California cao gấp hơn hai lần mức trung bình toàn quốc. Ngoài ra, các sắc thuế khác cùng chi phí môi trường của bang cộng lại vào khoảng 66 cent/gallon.
Tuy nhiên, đây không chỉ là câu chuyện của thuế. Nhiều nhà máy lọc dầu tại bang đã đóng cửa trong những năm gần đây. Tháng 12/2025, Phillips 66 đóng một nhà máy lọc dầu lớn ở Nam California. Trong tháng tới, Valero Energy cũng lên kế hoạch đóng nhà máy tại Benicia, phía bắc San Francisco.
Một nhà máy khác gần San Francisco, thuộc sở hữu của PBF Energy, bị hư hại sau vụ hỏa hoạn năm ngoái. Tháng 1/2026, công ty này từng cho biết họ đặt mục tiêu khởi động lại nhà máy vào tháng 2, chậm khoảng hai tháng so với kế hoạch trước đó. Tuy nhiên, công ty không phản hồi về tình trạng vận hành hiện tại.
Các lãnh đạo ngành dầu mỏ thường đổ lỗi cho môi trường kinh doanh tại California, từ chi phí cao, thuế cao đến các quy định môi trường nghiêm ngặt, là nguyên nhân dẫn tới việc các nhà máy lọc dầu đóng cửa. Nhưng theo giới phân tích, bản thân các công ty cũng đóng vai trò không nhỏ. Nhu cầu xăng tại California đã suy giảm từ từ trong nhiều năm, do ngày càng nhiều người dân chuyển sang dùng xe điện hoặc xe hybrid. Năm 2024, mức tiêu thụ xăng tại bang đã thấp hơn khoảng 16% so với hai thập niên trước.
Khi công suất lọc dầu bang giảm, California buộc phải nhập khẩu nhiều xăng hơn từ nước ngoài, điều đó khiến bang dễ tổn thương hơn trước các cú sốc giá năng lượng toàn cầu.
Cuộc đấu khẩu chính trị lại nóng lên
Đợt tăng giá mới nhanh chóng bị cuốn vào cuộc đối đầu chính trị giữa chính quyền bang và Nhà Trắng.
Thống đốc Gavin Newsom, thuộc Đảng Dân chủ, quy trách nhiệm cho quyết định tấn công Iran của Tổng thống Donald Trump. Trong tuyên bố gần đây, ông nói cuộc chiến của Trump với Iran đang khiến người dân Mỹ phải trả thêm 1,5 tỷ USD tiền xăng chỉ trong một tuần.
Người phát ngôn của Thống đốc Newsom, Anthony Martinez, nhấn mạnh rằng giá xăng ở California đã ổn định và giữ dưới mức 5 USD/gallon trong khoảng hai năm, cho đến khi chiến sự bùng phát. Theo ông, cuộc chiến hiện nay đang tác động tới giá xăng ở cả các bang “đỏ” lẫn “xanh”, bất kể bang đó có khai thác dầu hay sở hữu nhà máy lọc dầu hay không.
Phía Nhà Trắng phản bác. Taylor Rogers, người phát ngôn của Nhà Trắng, nói giá xăng ở California đã luôn nằm trong nhóm cao nhất nước Mỹ suốt nhiều năm, đã ở mức trên 4 USD/gallon từ trước khi chiến dịch quân sự hiện tại bắt đầu, trong khi nhiều bang khác chỉ quanh 2 USD/gallon. Bà đổ lỗi cho những chính sách “năng lượng xanh” của ông Newsom.
Một lãnh đạo của Chevron, công ty đang vận hành hai nhà máy lọc dầu ở California, thậm chí cho rằng bang nên ban bố tình trạng khẩn cấp để ngăn thêm các nhà máy khác đóng cửa. Andy Walz, Chủ tịch mảng hạ nguồn, trung nguồn và hóa chất của Chevron, nói California đã theo đuổi chính sách năng lượng rất kém, khi đặt chương trình khí hậu lên trên nhu cầu về nguồn năng lượng ổn định và có giá phải chăng. Năm 2024, Chevron đã chuyển trụ sở từ San Ramon ở Bắc California tới Houston.
Người dân và doanh nghiệp chịu sức ép trực tiếp
Giá nhiên liệu leo thang đang tạo ra sự bức xúc ngày càng rõ rệt trong đời sống thường nhật.
Tại một trạm Chevron ở khu đông bắc Los Angeles, nơi giá xăng thường đã chạm mức 6 USD/gallon, Joseph Herzberg, 68 tuổi, nói rằng người dân California đang là nhóm chịu thiệt rõ nhất. Ông cho biết trước đây ông chấp nhận trả giá xăng cao hơn các bang khác vì còn nhớ thời Los Angeles từng bị khói bụi bao trùm nghiêm trọng. Nhưng đợt tăng giá gần đây khiến ông có cảm giác bất lực.
Ở Central Valley, Joe Del Bosque, chủ một trang trại dưa rộng khoảng 7,28 km², cho biết giá nhiên liệu tăng sẽ kéo theo chi phí vận hành máy kéo và xe bán tải trong trang trại tăng lên. Một phần chi phí này cuối cùng sẽ bị đẩy sang người tiêu dùng, khiến rau quả trong siêu thị đắt hơn. Theo ông, khi giá nông sản tăng, người tiêu dùng có thể sẽ mua ít sản phẩm tươi hơn.
Ông Del Bosque cũng lưu ý rằng mình còn chịu tác động gián tiếp từ giá phân bón, vốn gắn chặt với chi phí khí đốt tự nhiên và nhiều loại hàng hóa cơ bản khác.
Christopher S. Tang, giáo sư tại Đại học California, Los Angeles, chuyên nghiên cứu chuỗi cung ứng, cho rằng giá nhiên liệu cao có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên toàn bộ nền kinh tế California, từ vận tải, nông nghiệp đến du lịch và dịch vụ. Khi giá xăng tăng, chi tiêu tùy ý của người dân thường giảm theo.
Tranh cãi về thao túng giá vẫn chưa có hồi kết
Năm 2023, Thống đốc Newsom và các nhà lập pháp bang từng cố gắng xử lý vấn đề giá nhiên liệu cao bằng cách lập ra cơ chế phạt hành vi tăng giá quá mức và đặt ra mức tồn kho tối thiểu với các nhà máy lọc dầu. Tuy nhiên, điều khoản về chế tài đã bị trì hoãn, các quy định về tồn kho đến nay vẫn chưa được hoàn thiện.
Jamie Court, Chủ tịch tổ chức giám sát người tiêu dùng Consumer Watchdog tại Los Angeles, cho rằng trong khi các công ty dầu mỏ liên tục phàn nàn về môi trường kinh doanh ở California, các nhà máy lọc dầu trong bang vẫn thường đạt biên lợi nhuận khoảng 40-50 cent/gallon. Trong giai đoạn khủng hoảng hoặc khi có sự cố nhà máy, mức lợi nhuận đó thậm chí có thể tăng gấp đôi.
Theo ông, khi người dân bị đánh từ nhiều phía cùng lúc, đó cũng là lúc có thể thấy hoạt động kiếm lời cực độ đang diễn ra.
shared via nytimes,
