Trung Quốc chuẩn bị “kho vũ khí pháp lý” cho cuộc đấu thương mại với Mỹ
12/05/26
 |
| Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến gặp nhau tại Bắc Kinh. Ảnh: Haiyun Jiang/The New York Times |
Trước cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh, thông điệp công khai có thể là hòa bình và ổn định. Tuy nhiên, phía sau những lời ngoại giao, Trung Quốc đang phát tín hiệu sẵn sàng cho cuộc đối đầu kinh tế dài hơi với Mỹ: xây dựng công cụ pháp lý, siết chuỗi cung ứng và chuẩn bị trừng phạt các doanh nghiệp nước ngoài làm theo lệnh của Washington.
Ngoại giao mềm, phòng bị cứng
Cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập tại Bắc Kinh được kỳ vọng sẽ phát đi thông điệp ổn định. Tuy nhiên, cả hai chính phủ đều đang chuẩn bị cho kịch bản gai góc hơn: cuộc chiến kinh tế kéo dài, trong đó mỗi bên tìm điểm yếu của đối phương và mài sắc các công cụ gây sức ép.
Những tuần gần đây, Bắc Kinh cho thấy họ không e ngại đợt leo thang mới. Trung Quốc kích hoạt cơ chế pháp lý nhằm chống lại các lệnh trừng phạt của Mỹ, chặn thương vụ Meta mua startup AI gốc Trung Quốc; đồng thời ban hành quy định nhằm trừng phạt doanh nghiệp nước ngoài tuân thủ nỗ lực của phương Tây trong việc rút chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc.
Các động thái nằm trong chiến dịch rộng hơn của Bắc Kinh nhằm đáp trả nỗ lực ngày càng quyết liệt của Washington để kìm hãm kinh tế và công nghệ Trung Quốc.
Từ đáp trả tượng trưng đến phản công có hệ thống
Nhiệm kỳ đầu, ông Trump cảnh báo đối đầu với Trung Quốc về công nghệ và thương mại là điều khó tránh. Washington áp thuế lên một số lĩnh vực của Trung Quốc và đưa các công ty vào danh sách trừng phạt. Khi đó, Bắc Kinh đáp trả khá thận trọng, chủ yếu bằng các biện pháp mang tính biểu tượng, trong lúc âm thầm xây dựng luật, danh sách đen và cơ chế kiểm soát xuất khẩu mô phỏng cách Mỹ hành động.
Tuy nhiên, cuộc chơi “ăn miếng trả miếng” thay đổi. Năm qua, hai nền kinh tế lớn nhất thế giới liên tục tăng đòn: áp thuế cao, hạn chế đất hiếm và công nghệ then chốt, trừng phạt các công ty công nghiệp lớn. Hơn hết, Trung Quốc không chỉ phản ứng sau mỗi đòn của Mỹ; Bắc Kinh bắt đầu nhắm vào những thực thể làm theo lệnh trừng phạt của Washington.
Andrew Gilholm, chuyên gia về Trung Quốc tại hãng tư vấn Control Risks, nhận định Bắc Kinh đang phát tín hiệu rõ ràng rằng họ đã “sẵn sàng khai hỏa”. Theo ông, thế giới ở ngưỡng chứng kiến Trung Quốc thường xuyên dùng các biện pháp đáp trả lệnh trừng phạt Mỹ.
Doanh nghiệp bị kẹt giữa hai hệ thống luật
Tháng 4, Bắc Kinh công bố các quy định; trao cho nhà chức trách quyền điều tra hồ sơ doanh nghiệp, thẩm vấn nhân viên, thậm chí cấm công ty hoặc lãnh đạo rời Trung Quốc nếu bị cho là hỗ trợ chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi nước này.
Điều này đặt các công ty sản xuất hàng cho thị trường Mỹ rơi vào thế khó. Nhiều doanh nghiệp chuyển nhà máy sang Việt Nam, Mexico hoặc các nước khác để tránh thuế cao với hàng sản xuất tại Trung Quốc. Các công ty khác cũng lập kế hoạch dự phòng; họ có thể bị Bắc Kinh xếp vào diện tham gia vào nỗ lực “rút khỏi Trung Quốc”.
PVH, chủ sở hữu Calvin Klein và Tommy Hilfiger là tiền lệ đáng chú ý. Sau khi PVH ngừng mua bông từ Tân Cương vì lo ngại liên quan lao động cưỡng bức và lệnh cấm nhập khẩu của Mỹ, Trung Quốc cáo buộc công ty phân biệt đối xử, mở điều tra và đưa PVH vào “danh sách thực thể không đáng tin cậy”. Danh sách có thể kéo theo hậu quả pháp lý, gồm hạn chế lãnh đạo rời Trung Quốc.
Sean Stein, chủ tịch Hội đồng Kinh doanh Mỹ – Trung, nói tình thế tạo ra cả rủi ro lẫn thế lưỡng nan cho doanh nghiệp: họ phải chọn vi phạm luật Trung Quốc hoặc luật Mỹ.
“Chạm bếp nóng” và kho vũ khí pháp lý
Sau loạt động thái mạnh từ Washington, Trung Quốc đưa ra lập trường cứng rắn hơn: nâng thuế lên 145%, áp phí với tàu Trung Quốc tại cảng Mỹ, hạn chế công nghệ then chốt như bán dẫn, hóa chất và máy móc.
Theo Bắc Kinh, Mỹ cần hiểu mỗi hành động đều phải trả giá. Sean Stein gọi đây là chiến lược “bếp nóng”: khi Washington ra đòn, họ sẽ “bị bỏng”.
Phản ứng của Trung Quốc sau khi Mỹ trừng phạt năm nhà máy lọc dầu Trung Quốc vì liên hệ với Iran là ví dụ điển hình. Bắc Kinh yêu cầu các công ty phớt lờ lệnh trừng phạt, viện dẫn cơ chế “chặn” được ban hành năm 2021 nhằm bảo vệ doanh nghiệp Trung Quốc trước các luật nước ngoài Bắc Kinh phản đối.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc mô tả đây là bước chuyển từ giai đoạn xây dựng “dự trữ pháp lý” sang sử dụng thực tế “vũ khí pháp lý đối ngoại”. Thông điệp rất rõ: Trung Quốc muốn biến luật pháp thành công cụ phản công, không chỉ phòng thủ.
Vì sao Bắc Kinh lo ngại?
Trung Quốc nhìn các lệnh trừng phạt và chủ nghĩa bảo hộ thương mại của Mỹ như xu hướng dài hạn đe dọa kinh tế và an ninh quốc gia; diễn ra trong bối cảnh Bắc Kinh cố tránh suy thoái sau khủng hoảng bất động sản bằng cách hỗ trợ sản xuất thông qua trợ cấp và ưu đãi thuế.
Chiến lược khiến Trung Quốc tạo ra thặng dư thương mại lớn và mở rộng với nhiều nước. Ngoài ra, chiến lược cũng khiến nước này phụ thuộc vào khả năng duy trì chuỗi cung ứng và thị trường xuất khẩu. Nếu Mỹ và đồng minh tiếp tục siết công nghệ, vận tải, tài chính và thương mại, rủi ro đối với các ngành công nghiệp Trung Quốc sẽ tăng mạnh.
Ngô Tâm Bá, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phục Đán, Thượng Hải cho rằng các biện pháp trừng phạt và hạn chế sẽ gây nguy hiểm nghiêm trọng cho an toàn chuỗi cung ứng Trung Quốc. Vì vậy, Bắc Kinh cần tiếp cận hệ thống hơn: nhận diện sớm mối đe dọa, cảnh báo và có công cụ xử lý khi mối đe dọa xảy ra.
Giới hạn của cuộc gặp thượng đỉnh
Câu hỏi lớn từ cuộc gặp Trump – Tập không dừng ở việc hai bên có đạt thỏa thuận thương mại hay không; quan trọng hơn là liệu họ có thể đặt ra những “lan can” tối thiểu cho kho vũ khí kinh tế đang ngày càng mở rộng?
Nếu không, doanh nghiệp toàn cầu sẽ tiếp tục bị kéo vào thế phải chọn bên. Công ty tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ có thể bị Trung Quốc điều tra; công ty làm theo yêu cầu của Bắc Kinh có thể bị Washington trừng phạt. Vậy nên, chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ bị định hình bởi chi phí và hiệu quả, mà ngày càng bị chi phối bởi luật pháp, chính trị và sức ép an ninh quốc gia.
Bắc Kinh cho thấy họ không muốn ở thế bị động; họ xây hệ thống pháp lý để phản công có tổ chức. Điều này khiến cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung bước sang giai đoạn nguy hiểm: không chỉ là chiến tranh thuế quan, mà là cuộc đấu bằng luật lệ, lệnh cấm, danh sách đen và quyền kiểm soát dòng chảy công nghệ, hàng hóa và vốn.
shared via nytimes,
