Tham vọng châu Á dưới bóng Trung Quốc
05/08/26
 |
| Sứ mệnh lên Mặt Trăng của Trung Quốc thúc đẩy Nhật Bản và Ấn Độ đẩy mạnh hoạt động thám hiểm không gian của riêng mình. |
Sự trỗi dậy của Trung Quốc tạo ra động lực cạnh tranh mới trên khắp châu Á. Từ không gian, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng xuyên lục địa đến tái chế rác thải nhựa, các quốc gia và doanh nghiệp trong khu vực không còn muốn đứng ngoài cuộc. Song chính tham vọng dẫn dắt của Bắc Kinh cũng chứa đựng nghịch lý lớn: Trung Quốc muốn kết nối thế giới bằng công nghệ, thương mại và hạ tầng, trong khi vẫn tìm cách kiểm soát thông tin, biên giới và hình ảnh của mình.
“Ứng dụng sát thủ” của quyền lực
Trong cuốn Civilization: The West and the Rest (Văn minh: Phương Tây và phần còn lại của thế giới), nhà sử học Niall Ferguson cho rằng từ thế kỷ 15, phương Tây bứt phá và duy trì ưu thế suốt khoảng 500 năm nhờ loạt “killer apps”, tức những “ứng dụng sát thủ” của văn minh. Theo ông, hai yếu tố quan trọng nhất là cạnh tranh và khoa học.
Châu Âu từng phát triển nhờ sự ganh đua giữa các quốc gia và thành bang: cạnh tranh tìm đường thương mại tới Tân Thế giới, rồi cạnh tranh khai thác các phát hiện của cuộc cách mạng khoa học Newton. Không quyền lực duy nhất nào thống trị hoàn toàn lục địa. Chính áp lực phải vượt lên láng giềng đẩy các nước châu Âu liên tục phát triển. Động lực tương tự đang xuất hiện ở châu Á hôm nay. Sự vươn lên của Trung Quốc khiến các nước trong khu vực lo ngại bị bỏ lại phía sau. Khi Bắc Kinh muốn ghi dấu trong mọi lĩnh vực: từ không gian, trí tuệ nhân tạo đến hạ tầng và môi trường; các nước láng giềng cũng bị thôi thúc phải đáp lại.
Cuộc đua lên Mặt Trăng
Không gian là biểu tượng rõ nhất của cuộc cạnh tranh mới. Việc SpaceX phóng tên lửa Falcon Heavy cho thấy các doanh nghiệp tư nhân hiệu quả và sáng tạo bước vào lĩnh vực từng được xem là sân chơi riêng của chính phủ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cạnh tranh quốc gia ngoài vũ trụ biến mất. Trái lại, ở châu Á, cuộc đua đang tăng tốc. Ấn Độ và Nhật Bản bắt đầu hợp tác trong một dự án mới nhằm đưa tàu lên Mặt Trăng. Động lực phía sau không chỉ là khoa học, mà còn là chiến lược. Cả hai đều nhìn thấy những gì Trung Quốc làm được: chỉ trong giai đoạn 2000 – 2014, Bắc Kinh đã thực hiện bốn sứ mệnh Mặt Trăng.
Sức mạnh công nghệ của Trung Quốc tác động trực tiếp đến cán cân chiến lược châu Á. Ấn Độ và Nhật Bản hiểu rằng nếu mỗi nước hành động riêng lẻ, họ khó theo kịp quy mô và tốc độ của Bắc Kinh. Vậy nên, hợp tác không gian trở thành cách để hai nền dân chủ lớn ở châu Á cộng gộp nguồn lực và gửi cùng thông điệp: Trung Quốc không phải bên duy nhất có thể định hình tương lai công nghệ của khu vực.
Từ rác thải nhựa đến cạnh tranh xanh
Cuộc cạnh tranh do Trung Quốc khơi mào không chỉ diễn ra trong các lĩnh vực hào nhoáng như tên lửa hay trí tuệ nhân tạo mà còn xuất hiện trong vấn đề tưởng như rất đời thường: rác thải nhựa.
Khi Bắc Kinh quyết định ngừng nhập khẩu rác nhựa, quyết định lập tức gây hiệu ứng dây chuyền toàn cầu. Trung Quốc từng là một trong những điểm đến lớn nhất của rác tái chế từ thế giới phát triển. Khi cửa ngõ đóng lại, Liên minh châu Âu và Anh phải công bố các biện pháp kiểm soát riêng đối với nhựa và chất thải nhựa.
Áp lực chính sách nhanh chóng lan sang khu vực doanh nghiệp. Tại Davos, các tập đoàn đa quốc gia như Coca-Cola và Walmart cam kết giảm sử dụng nhựa. Từ quyết định của Bắc Kinh, tái chế và giảm nhựa trở thành mặt trận cạnh tranh mới. Nếu Alibaba, gã khổng lồ thương mại điện tử Trung Quốc, đi đầu trong việc kiểm soát nhựa dùng cho đóng gói và giao hàng, Amazon cũng sẽ chịu sức ép phải làm theo. Ở đây, Trung Quốc không chỉ cạnh tranh bằng sản xuất hay hạ tầng, mà còn bằng khả năng đặt ra chuẩn mực mới. Chính sách nội địa của Bắc Kinh có thể buộc châu Âu, Anh và các tập đoàn Mỹ điều chỉnh hành vi.
“Internet plus” và cái bóng của kiểm duyệt
Tuy nhiên, tham vọng của Trung Quốc vấp phải chính mâu thuẫn bên trong nó. Bắc Kinh thúc đẩy chính sách “Internet plus”, kế hoạch dài hạn nhằm kết nối hạ tầng vật lý với hạ tầng số thông qua đổi mới công nghệ và Internet vạn vật. Song, chính sách va phải thực tế gọi là “Internet minus”: kiểm duyệt, kiểm soát thông tin và nỗi ám ảnh ổn định.
Đổi mới đòi hỏi sự phá vỡ liên tục. Nó cần thử nghiệm, tranh luận, sai lầm và khả năng “tìm sự thật từ thực tế”. Trong khi Đảng Cộng sản Trung Quốc đặt ổn định và kiểm soát lên hàng đầu. Khi Bắc Kinh tìm cách hạn chế dòng thông tin, kể cả nội dung phê phán trong các tạp chí học thuật phương Tây lưu hành trong giới đại học Trung Quốc, họ có thể làm tổn hại chính năng lực đổi mới mà mình muốn nuôi dưỡng.
Nỗ lực kiểm soát hình ảnh ở phương Tây cũng gặp phản ứng. Thuật ngữ “sharp power”, hay “quyền lực sắc” dùng để mô tả những cách gây ảnh hưởng mang tính thao túng. Dù vậy, cần phân biệt Trung Quốc với Nga. Nga tìm cách gieo chia rẽ trong nền chính trị phương Tây để làm suy yếu diễn ngôn dân chủ. Trung Quốc chủ yếu, dù vụng về, muốn kiểm soát cách thế giới nhìn nhận mình.
Vành đai và Con đường: kết nối hay kiểm soát?
Nghịch lý còn rõ hơn trong sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Đây là tầm nhìn đối ngoại quan trọng nhất của Chủ tịch Tập Cận Bình với tham vọng kết nối Trung Quốc với phần còn lại của thế giới thông qua hơn 1.000 tỷ USD hạ tầng mới, hàng loạt thỏa thuận thương mại và vô số tuyến liên kết.
Nhưng ý tưởng càng lớn, mâu thuẫn càng khó che giấu. Trung Quốc nói muốn kết nối, mở rộng giao thương và thúc đẩy toàn cầu hóa. Tuy nhiên, tại những vùng biên giới trọng yếu mà các tuyến Vành đai và Con đường đi qua, đặc biệt là Tân Cương, Bắc Kinh lại tăng cường kiểm soát an ninh, dựng đồn cảnh sát và hiện diện lực lượng chống khủng bố dày đặc tại các đô thị của người Duy Ngô Nhĩ. Xuất hiện căng thẳng giữa kết nối và kiểm soát. Nếu các tuyến thương mại cần sự lưu chuyển của con người, hàng hóa, thông tin và niềm tin, không gian bị giám sát nặng nề có thể tự làm suy yếu chính dự án mà nó muốn bảo vệ.
Bài học của quyền lực lớn
Lịch sử cho thấy sự trỗi dậy của cường quốc lớn thường tạo ra những đối thủ tương xứng. Có người cạnh tranh vì không muốn tụt lại; có người kháng cự vì không muốn bị chi phối. Trung Quốc càng mở rộng tham vọng, càng khiến các nước khác ở châu Á, châu Âu và Mỹ phải tính toán lại vị trí của mình.
Châu Á đang bước vào thời kỳ cạnh tranh mới, nơi tên lửa, nhựa tái chế, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng và kiểm soát thông tin đều nằm trong cùng bức tranh quyền lực. Trung Quốc có thể là động cơ lớn nhất của cuộc đua này. Tuy nhiên, nếu không giải được nghịch lý giữa sáng tạo và kiểm soát, giữa kết nối và cưỡng chế, chính Bắc Kinh có thể trở thành lực cản lớn nhất đối với tham vọng của bản thân.
shared via noemamag,
