Hungary và canh bạc trở thành cường quốc pin xe điện
23/06/26
Thủ tướng Viktor Orbán muốn biến Hungary thành siêu cường sản xuất pin xe điện, đứng trong nhóm dẫn đầu thế giới. Tuy nhiên, phía sau tham vọng công nghiệp xanh là nghịch lý lớn của châu Âu: để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và thúc đẩy chuyển đổi năng lượng, EU có thể đang tạo thêm rủi ro môi trường, chính trị và địa chính trị ngay trong lòng khối.
Giấc mơ pin của Orbán
Mùa hè năm 2022, Viktor Orbán gây phẫn nộ quốc tế khi nói rằng những quốc gia nơi người châu Âu và ngoài châu Âu “hòa trộn” không còn là quốc gia nữa. Nhưng trong cùng bài phát biểu, tuyên bố khác ít được chú ý hơn lại có ý nghĩa kinh tế rất lớn: Orbán muốn đưa Hungary thành “siêu cường” sản xuất pin xe điện với năng lực đứng thứ ba thế giới. Đây là một tham vọng khổng lồ với nền kinh tế có quy mô chỉ tương đương vùng đô thị Munich. Tuy nhiên, chính phủ Hungary không chỉ nói suông. Bằng các ưu đãi hào phóng, Budapest thu hút hàng loạt nhà máy pin khổng lồ của Hàn Quốc và Trung Quốc. Mỗi năm, năng lực sản xuất pin xe điện Hungary lên tới 87 GWh, đưa nước này lên vị trí thứ tư trong cuộc đua pin toàn cầu. Với Orbán, đây không chỉ là chính sách công nghiệp. Đây là chiến lược quyền lực.
Ngành lớn đặt trên vai quốc gia nhỏ
Nhiều nhà kinh tế Hungary hoài nghi về canh bạc này. Họ đặt câu hỏi vì sao quốc gia thiếu năng lượng, nước và lao động lại đặt cược vào ngành tiêu thụ khổng lồ cả ba yếu tố. Hình ảnh gợi lại ký ức công nghiệp hóa cưỡng bức thời Xô viết, khi Hungary từng mơ trở thành “vùng đất của sắt thép” dù không có nền tảng tài nguyên phù hợp.
Sản xuất pin xe điện không sạch như vẻ ngoài. Các nhà máy pin cần lượng điện lớn, nước lớn và dùng nhiều hóa chất độc hại. Ở Hungary, tin tức về ô nhiễm môi trường, hóa chất độc trong nước ngầm và rủi ro sinh thái quanh các nhà máy liên tục xuất hiện. Riêng nhà máy Samsung ở Göd được ước tính có nhu cầu nước hằng ngày tương đương thành phố 120.000 dân.
Tại Debrecen, nơi tập đoàn CATL (Trung Quốc) dự kiến xây nhà máy lớn, cuộc họp công khai về giấy phép môi trường từng biến thành hỗn loạn và ẩu đả. Thay vì mở rộng đối thoại, chính quyền Orbán siết phản đối: bãi bỏ một số yêu cầu điều trần công khai, chặn trưng cầu dân ý, gây khó với yêu cầu dữ liệu và gây sức ép lên người biểu tình. Vậy nên, ngành được quảng bá là xanh bắt đầu bằng sự thiếu minh bạch và xung đột môi trường.
Vì sao Brussels vẫn ủng hộ?
Điều đáng chú ý là chiến lược của Orbán lại nhận được sự ủng hộ từ nguồn bất ngờ: Brussels. Pin xe điện là trung tâm trong chính sách công nghiệp mới của EU. Từ năm 2017, Liên minh Pin châu Âu được lập ra để thúc đẩy xây dựng 20-25 nhà máy pin khổng lồ trên lục địa. Sau Thỏa thuận Xanh châu Âu và mục tiêu trung hòa khí hậu vào năm 2050, EU càng coi pin là mắt xích chiến lược. Lệnh cấm bán xe gây ô nhiễm từ năm 2035 khiến nhu cầu pin trở thành vấn đề sống còn với ngành ô tô. Cùng lúc, Đạo luật Giảm lạm phát của Mỹ khiến châu Âu lo sợ mất nền tảng công nghiệp vào tay các nước trợ cấp mạnh hơn.
EU muốn đưa sản xuất pin về gần hơn vì ba lý do: giảm phát thải, tăng tự chủ chiến lược và bảo vệ ngành ô tô châu Âu. Sau cú sốc Nga dùng năng lượng như vũ khí, Brussels càng cảnh giác với phụ thuộc vào các chế độ không minh bạch hoặc phi dân chủ. Trong lý thuyết, sản xuất pin trong EU giúp giảm rủi ro từ Trung Quốc. Tuy nhiên, trường hợp Hungary cho thấy thực tế phức tạp hơn nhiều.
Tự chủ chiến lược hay phụ thuộc kiểu mới?
Nếu nhà máy pin ở Hungary thuộc sở hữu của CATL hoặc các doanh nghiệp Trung Quốc, EU liệu có tự chủ hơn? Về địa lý, nguồn cung gần hơn; song về quyền sở hữu, công nghệ và chuỗi giá trị, sự phụ thuộc vẫn còn đó.
Rủi ro càng lớn khi Hungary dưới thời Orbán là thành viên EU nhưng thường xuyên đối đầu Brussels, phản đối các biện pháp cứng rắn với Nga và Trung Quốc, tiếp tục mua khí đốt Nga và mở rộng quan hệ với Bắc Kinh. Budapest đã đón hàng tỷ euro đầu tư Trung Quốc, trong nhiều trường hợp đi kèm các khoản vay thiếu minh bạch. Nghịch lý là trong lúc EU muốn giảm phụ thuộc vào các đối tác phi dân chủ bên ngoài, khối này có thể đang trao đòn bẩy chiến lược cho chính quyền bị cáo buộc làm xói mòn dân chủ bên trong EU. Nếu Hungary trở thành mắt xích then chốt trong chuỗi cung ứng pin của các hãng xe Đức, Orbán có thể dùng vị trí ấy như lá chắn chính trị trước sức ép của Brussels. Đây là dạng rủi ro “phụ thuộc bị vũ khí hóa” EU từng muốn tránh.
Nhiều nhà máy, ít giá trị gia tăng
Xuất hiện lập luận ủng hộ chiến lược pin là bảo vệ việc làm công nghiệp. Nhưng không phải mọi việc làm trong chuỗi giá trị đều giống nhau. Giá trị cao nhất thường nằm ở nghiên cứu, thiết kế, sở hữu công nghệ, thương hiệu và bán hàng. Giá trị thấp nhất nằm ở khâu lắp ráp.
Mô hình Hungary chủ yếu thu hút nhà máy nước ngoài, tạo việc làm dây chuyền ba ca trong các cơ sở do Trung Quốc hoặc Hàn Quốc kiểm soát. Đây không phải con đường chắc chắn để nâng cấp công nghiệp nội địa. Việc chuyển giao công nghệ cũng khó xảy ra nếu các doanh nghiệp nước ngoài giữ chặt R&D và bí quyết sản xuất. Điều này khác với trường hợp Thụy Điển. Chiến lược pin của nước này gắn với Northvolt, doanh nghiệp nội địa, cùng liên doanh với Volvo. Thụy Điển có năng lượng tái tạo mạnh, khí hậu lạnh giúp giảm nhu cầu làm mát và cách tiếp cận có sự tham gia của doanh nghiệp, địa phương, giới học thuật và các bên liên quan. Ở đây, sản xuất pin có khả năng tạo giá trị nội địa cao hơn và phù hợp hơn với mục tiêu môi trường. Hungary lại khác: thiếu năng lượng tái tạo, thiếu nước, thiếu lao động kỹ năng cao và thiếu giám sát dân chủ.
Bài học cho châu Âu
Trường hợp Hungary phơi bày điểm yếu trong chính sách công nghiệp địa chính trị của EU. Trong cuộc chạy đua với Trung Quốc, Brussels có xu hướng nới lỏng giám sát, chấp nhận trợ cấp lớn và coi mọi nhà máy pin trên đất châu Âu là thắng lợi. Tuy nhiên, “Made in Europe” chưa đủ. Câu hỏi quan trọng hơn là: ai sở hữu công nghệ, ai hưởng giá trị gia tăng, ai gánh chi phí môi trường và ai có quyền kiểm soát chuỗi cung ứng? Nếu EU nghiêm túc với cam kết xanh, khối này cần tăng năng lực giám sát môi trường, không thể phó mặc cho từng quốc gia thành viên. Cơ quan môi trường cấp EU hoặc cơ chế trách nhiệm doanh nghiệp nghiêm ngặt hơn có thể giúp ngăn các chính phủ cạnh tranh bằng cách hạ chuẩn lao động và môi trường.
EU cũng cần tránh cuộc đua trợ cấp giữa các nước thành viên. Những nước nhỏ, ngân sách yếu dễ bị cuốn vào cuộc đua xuống đáy, dùng tiền công, đất đai, nước sạch và tiêu chuẩn môi trường để mời gọi nhà đầu tư nước ngoài. Quan trọng hơn, chuyển dịch xanh không thể chỉ là sản xuất nhiều xe điện hơn. Chiến lược bền vững phải đặt câu hỏi sâu hơn: châu Âu có cần ít xe hơn, giao thông công cộng tốt hơn, hạ tầng đô thị thông minh hơn và mô hình di chuyển ít phụ thuộc ô tô hơn không?
Canh bạc xanh mang màu chính trị
Orbán hiểu rất rõ giá trị chính trị của ngành ô tô. Trong nhiều năm, việc chiều lòng các hãng xe Đức giúp chính quyền Hungary tránh được nhiều sức ép từ EU. Nay, với pin xe điện, Budapest có thể nắm mắt xích còn quan trọng hơn trong tương lai công nghiệp châu Âu.
Vì thế, tham vọng pin của Hungary không chỉ là một kế hoạch kinh tế mà còn là nỗ lực biến công nghiệp xanh thành công cụ quyền lực: thu hút vốn, củng cố chế độ, mặc cả với Brussels và tạo vị thế trong chuỗi cung ứng chiến lược. EU muốn dùng pin để giành lại chủ quyền công nghiệp. Nhưng nếu không cẩn trọng, khối này có thể chỉ đổi từ dạng phụ thuộc bên ngoài lấy dạng phụ thuộc nội bộ nguy hiểm hơn.
Trong cuộc đua pin, câu hỏi không phải chỉ là ai sản xuất nhiều nhất. Câu hỏi là ai kiểm soát tương lai công nghiệp xanh và cái giá xã hội, môi trường, chính trị phải trả là bao nhiêu.
shared via phenomenalworld,
