Kiến trúc xấu đang làm trầm trọng thêm khủng hoảng nhà ở
03/08/26
Các nước phương Tây từng cho phép chủ đất xây gần như bất kỳ thứ gì ở bất kỳ đâu. Ngày nay, quy định quy hoạch chặt chẽ đã đóng băng diện mạo nhiều khu dân cư, hạn chế thay đổi và cản trở xây dựng mật độ cao hơn. Giả thuyết ngày càng được tranh luận là người dân phản đối phát triển vì các công trình hiện đại thường xấu. Nếu công trình mới đẹp hơn, việc xây thêm nhà có thể dễ được chấp nhận hơn.
Giả thuyết này chỉ đúng một phần. Kiến trúc xấu có vai trò trong việc cản trở phát triển, nhưng không hẳn theo cách thường được nói tới. Với cư dân địa phương, hay nhóm NIMBY, tức “không xây ở sân sau nhà tôi”, cái xấu chỉ là một trong nhiều lý do. Họ lo tiếng ồn xây dựng, mất không gian xanh, áp lực lên trường học, giao thông, dịch vụ công và cả sự suy giảm tính độc quyền xã hội của khu dân cư.
Tuy nhiên, có nhóm khác cũng quan trọng không kém. Những người không sống gần dự án nhưng vẫn phản đối vì cho rằng dự án làm xấu thành phố hoặc đất nước. Có thể gọi họ là NITBY, tức “không xây ở sân sau kia”. Họ không chịu tác động trực tiếp, thường chỉ quan tâm lỏng lẻo, nhưng khi một dự án bị xem là xấu, số người phản đối kiểu này có thể tích tụ thành lực lượng chính trị đáng kể.
Vẻ đẹp không đủ thắng NIMBY
Lập luận “cứ xây đẹp là dân sẽ ủng hộ” có điểm yếu rõ ràng. Nhiều dự án đẹp vẫn bị phản đối dữ dội. I’On ở Charleston, Nam Carolina, được xem là một trong những khu dân cư đẹp nhất Bắc Mỹ, với đường phố đi bộ được, cây xanh và nhà cửa thiết kế tinh tế. Tuy nhiên, khi được đề xuất, hàng nghìn người dân địa phương ký đơn phản đối, hội đồng thị trấn bác dự án, và cuộc chiến pháp lý kéo dài cho tới khi tòa án bang can thiệp.
Tại Anh, các dự án đô thị do Duchy of Cornwall thúc đẩy, dưới ảnh hưởng của Vua Charles khi còn là thái tử, cũng gặp phản đối dù có thiết kế được đánh giá hấp dẫn. Điều này cho thấy vẻ đẹp có thể làm giảm phần nào sự chống đối, nhưng không phải thuốc chữa mọi bệnh. Với người sống gần dự án, xây dựng vẫn đồng nghĩa với xáo trộn, mất ánh sáng, tăng mật độ, đổi tính chất khu phố và làm giảm lợi thế của người đã sở hữu nhà.
Lịch sử quy hoạch cũng cho thấy NIMBY xuất hiện trước khi kiến trúc hiện đại trở nên thống trị. Từ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, các quy định phân vùng hạn chế đã lan rộng ở châu Âu, bùng lên tại Mỹ trong giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến. Trong khi đó, kiến trúc hiện đại chỉ trỗi dậy từ thập niên 1920 và thật sự thắng thế sau thập niên 1950. Nói cách khác, nhiều nơi đã hạn chế xây dựng khi công trình mới vẫn chủ yếu mang phong cách truyền thống.
Bảo tồn di sản và nỗi sợ cái xấu
Dù vậy, kiến trúc xấu có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực bảo tồn di sản. Trước thập niên 1960, việc phá công trình cũ để xây mới thường được chấp nhận. Sau đó, các khu lịch sử, danh mục di sản và vùng bảo tồn lan rộng khắp phương Tây, khiến nhiều trung tâm đô thị gần như bị đóng băng.
Lời giải thích quen thuộc là phong trào bảo tồn ra đời để phản ứng với sự phá hoại của các nhà quy hoạch hậu chiến. Song điều này chưa đủ thuyết phục. Các thế hệ trước cũng từng phá rất nhiều công trình cũ. Paris gần như không còn nhà khung gỗ trung cổ; London cũng gần như mất sạch phần lớn nhà ở từ cuối thế kỷ 17. New York, Boston và nhiều thành phố Mỹ đã phá bỏ vô số dinh thự, nhà cổ và công trình tiền hiện đại trước khi chủ nghĩa hiện đại thắng thế.
Điểm khác biệt không phải là sau chiến tranh, người ta phá nhiều hơn. Điểm khác biệt là công trình thay thế bị công chúng xem là xấu hơn. Khi kiến trúc hiện đại với bê tông trần, mặt đứng lặp lại, ít trang trí và quy mô lớn trở nên phổ biến, việc tái phát triển không còn được nhìn như cải thiện đô thị, mà như làm đô thị biến dạng. Phong trào bảo tồn vì thế không chỉ bảo vệ cái cũ vì nó cũ, mà vì nhiều người tin cái cũ đẹp hơn cái mới.
Khủng hoảng nhà ở và lời nguyền đô thị
Tác động của bảo tồn tới khủng hoảng nhà ở không đơn giản. Ở nhiều nước, nhà xây trước năm 1919 chỉ chiếm phần nhỏ tổng nguồn cung. Tuy nhiên, các công trình lịch sử tập trung ở trung tâm thành phố, nơi nhu cầu nhà ở cao nhất và nơi xây dựng thêm có giá trị kinh tế lớn nhất. Vì vậy, bảo tồn có sức nặng vượt xa tỷ lệ nhà cổ trong toàn bộ thị trường.
Từ thập niên 1960 đến nay, tại châu Âu, nhiều trung tâm như Paris, Rome hay Madrid gần như không thay đổi. Muốn xây cao tầng, các thành phố thường phải đẩy phát triển ra vùng ven, như La Défense ở Paris. Tại Mỹ, tác động nhỏ hơn, nhưng Manhattan, trung tâm Boston hay San Francisco vẫn có nhiều khu vực được bảo vệ đúng nơi những người ủng hộ xây thêm nhà muốn tăng mật độ.
Về lý thuyết, phá một phần khu lịch sử để xây nhà mới có thể giúp giảm thiếu hụt nhà ở, tăng năng suất đô thị, giảm thời gian đi lại và tạo công trình an toàn, tiết kiệm năng lượng hơn. Tuy nhiên, với nhiều người phương Tây, phá khu phố cổ vẫn là điều không thể chấp nhận. Họ tin số công trình đẹp là hữu hạn, và một khi mất đi, con cháu sẽ phải sống trong thế giới xấu hơn vĩnh viễn.
Vì vậy, khủng hoảng nhà ở không chỉ là bài toán kinh tế hay giao thông. Đây còn là khủng hoảng niềm tin thẩm mỹ. Nếu muốn thành phố xây thêm nhà, người ủng hộ cải cách phải chứng minh rằng thay đổi không đồng nghĩa với hủy hoại, và công trình mới cũng có thể tạo ra những nơi con người thật sự muốn sống.
shared via worksinprogress,
