Tài sản tỷ phú tăng nhanh chưa từng thấy và nguy cơ bất bình đẳng thế hệ mới
17/06/26
Mười lăm năm trước, tổng tài sản của các tỷ phú trên thế giới đạt khoảng 4.500 tỷ USD. Đến năm 2024, con số này đã tăng hơn gấp ba, lên 14.200 tỷ USD. Hiện nay, khối tài sản cộng lại của giới tỷ phú đã lên tới 20.100 tỷ USD, tương đương gần 1/5 tổng sản lượng kinh tế hằng năm của toàn thế giới.
Những con số do Gabriel Zucman, nhà kinh tế học người Pháp, Giám đốc Đài quan sát Thuế quốc tế, tính toán cho thấy sự tập trung tài sản ở tầng cao nhất của xã hội đang tăng với tốc độ đáng kinh ngạc. Đây không chỉ là câu chuyện về vài cá nhân siêu giàu. Xu hướng này phản ánh những thay đổi sâu hơn trong kinh tế toàn cầu, gồm sự thống trị của một số ít tập đoàn công nghệ dẫn đầu trí tuệ nhân tạo, phần thu nhập dành cho người lao động ngày càng thu hẹp, khoảng cách giàu nghèo có nguy cơ được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tình trạng này đặc biệt rõ tại Mỹ, nơi có khoảng 1/3 trong gần 3.000 tỷ phú thế giới. Đây cũng có thể là nơi xuất hiện tỷ phú nghìn tỷ đầu tiên, nếu thương vụ niêm yết SpaceX, công ty tên lửa và vệ tinh của Elon Musk, diễn ra theo kỳ vọng.
AI và thị trường chứng khoán đẩy tài sản lên đỉnh
Nguyên nhân lớn khác khiến tài sản tỷ phú tăng vọt là cơn bùng nổ trí tuệ nhân tạo. Hàng nghìn tỷ USD vốn đầu tư đã chảy vào nhóm nhỏ công ty công nghệ. Nvidia, Apple, Microsoft, Alphabet, Meta và TSMC đều có giá trị thị trường hơn 1.000 tỷ USD. Những người sáng lập và nhà đầu tư sớm của các công ty này là nhóm hưởng lợi nhiều nhất.
Trường hợp SpaceX cho thấy quá trình này đang diễn ra như thế nào. Nếu đợt chào bán cổ phiếu lần đầu của công ty đạt mức định giá dự kiến 1.770 tỷ USD, Elon Musk, người nắm khoảng 42% cổ phần, có thể lập tức trở thành nghìn tỷ phú. Để hình dung quy mô này, hiện chỉ có 21 quốc gia trên thế giới tạo ra sản lượng kinh tế hằng năm đạt mức 1.000 tỷ USD.
Thị trường chứng khoán là nơi phần lớn “phép màu” tài sản của tỷ phú diễn ra. Khi giá cổ phiếu tăng, lợi ích không được phân bổ đều. Người lao động có thể sở hữu cổ phiếu gián tiếp qua quỹ hưu trí, nhưng phần lớn cổ phiếu vẫn nằm trong tay nhóm giàu nhất. Theo dữ liệu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, 1% người Mỹ giàu nhất sở hữu một nửa tổng lượng cổ phiếu. Nhóm 0,1% giàu nhất, gồm khoảng 135.000 hộ gia đình, nắm 13.700 tỷ USD cổ phiếu, gần gấp đôi mức 7.100 tỷ USD của 90% hộ gia đình phía dưới.
Các tập đoàn công nghệ tạo ra việc làm, nhưng số lượng nhân viên vẫn tương đối nhỏ so với giá trị tài sản mà cổ đông thu được. Nói cách khác, lợi nhuận của tỷ phú đến từ vốn đầu tư nhiều hơn là từ tiền lương hay việc làm đại chúng.
Người lao động nhận phần nhỏ hơn
Sự gia tăng tài sản của tỷ phú diễn ra cùng lúc người lao động nhận phần nhỏ hơn trong của cải mà nền kinh tế tạo ra. Tài sản tài chính từ lâu đã đem lại lợi suất cao hơn tiền lương, nhưng từ đầu những năm 2000, khoảng cách này ngày càng rộng.
Các nhà kinh tế chỉ ra nhiều nguyên nhân, gồm sức mạnh thương lượng của công đoàn suy giảm, tự động hóa và AI thay thế lao động, việc làm sản xuất dịch chuyển sang các nước như Trung Quốc, hệ thống thuế đánh vào tiền lương nặng hơn nhiều so với thu nhập từ đầu tư. Khi phần thưởng kinh tế nghiêng về vốn thay vì lao động, những người đã sở hữu nhiều tài sản càng dễ giàu nhanh hơn.
Yếu tố khác là sự trỗi dậy của các “siêu công ty”, theo cách gọi của nhà kinh tế David Autor tại MIT. Đây là những tập đoàn khổng lồ thống trị lĩnh vực, kiểm soát thị trường, định giá sản phẩm và có khả năng giữ lương, phúc lợi hoặc điều kiện lao động ở mức có lợi cho chủ sở hữu hơn cho người làm công.
Autor thừa nhận nhiều doanh nhân tỷ phú đã tạo ra giá trị kinh tế lớn. Nhưng vấn đề nằm ở cách khối tài sản khổng lồ này có thể bóp méo tiến trình chính trị. Khi tiền bạc ngày càng quyết định khả năng tiếp cận quyền lực, chính trị có nguy cơ trở thành cuộc chơi “trả tiền để tham gia”.
Thuế khóa góp phần làm tỷ phú giàu hơn
Trong 10 năm qua, chính sách thuế của Mỹ cũng góp phần làm tài sản tầng lớp siêu giàu tăng nhanh. Việc giảm mạnh thuế doanh nghiệp giúp lợi nhuận sau thuế tăng lên, từ đó đẩy giá cổ phiếu và làm giàu thêm cho các cổ đông lớn. Các công ty dùng phần lợi nhuận tăng thêm để mua lại cổ phiếu, tiếp tục nâng giá trị tài sản cho nhóm sở hữu nhiều cổ phần nhất.
Trong khi đó, người lao động vẫn phải trả thuế thu nhập và thuế lương, hai loại thuế gần như không chạm đáng kể vào tài sản của tỷ phú. Khi thuế doanh nghiệp và thuế người giàu giảm, gánh nặng ngân sách chuyển sang nhóm lao động, nhà nước có ít nguồn thu hơn để chi cho y tế, giáo dục, quốc phòng, hạ tầng và các dịch vụ công.
Sự phình to của các khối tài sản khổng lồ đã làm gia tăng ủng hộ chính trị với thuế tài sản. Tại Pháp, Đức, Anh, Brazil và Mỹ, ý tưởng đánh thuế tài sản tỷ phú được tranh luận nghiêm túc hơn. Ở California, nơi có hơn 200 tỷ phú sinh sống, các lãnh đạo công đoàn đã đưa Đạo luật Thuế tỷ phú năm 2026 vào lá phiếu tháng 11. Đề xuất này muốn áp thuế 5% lên tài sản ròng của các tỷ phú.
Theo tính toán của Zucman và Emmanuel Saez, tài sản của các tỷ phú California hiện vượt 2.000 tỷ USD, bằng một nửa sản lượng kinh tế hằng năm của toàn bang. Từ năm 2023–2025, tài sản của nhóm này tăng 144%.
Vấn đề không chỉ là sự giàu có hôm nay, đây còn là quyền lực tài chính và chính trị có thể được truyền lại cho thế hệ sau. Khi phần lớn tài sản thoát khỏi thuế, xã hội có nguy cơ hình thành tầng lớp quý tộc mới tự duy trì qua thời gian. Như Dario Amodei, tỷ phú sáng lập Anthropic, từng cảnh báo, thế giới đã ở mức tập trung tài sản chưa từng có trong lịch sử, và điều đáng lo là mức tập trung ấy đủ lớn để làm rạn nứt xã hội.
shared via nytimes,
