Lợi nhuận dầu khí và bài toán thuế bất thường
04/05/26
 |
| Nhà máy lọc dầu của Exxon Mobil, Texas. Mỹ không bị ảnh hưởng nặng nề bởi việc tăng giá năng lượng như các quốc gia ở châu Á và châu Âu. Ảnh: Meridith Kohut/The New York Times |
Giá dầu khí tăng vọt vì chiến tranh đem lại khoản lợi nhuận bất thường cho các tập đoàn năng lượng. Nhưng khi doanh nghiệp hưởng “mùa bội thu” còn hộ gia đình và nền kinh tế gánh hóa đơn đắt đỏ, châu Âu và nhiều nước khác lại đối mặt câu hỏi cũ: có nên đánh thuế lợi nhuận bất thường của ngành dầu khí?
Cuộc chiến sinh lời
Với các công ty dầu khí, chiến tranh là biến cố sinh lời. Cú sốc năng lượng do xung đột Iran, các vụ tấn công tên lửa vào cơ sở dầu khí tại Vịnh Ba Tư và đặc biệt là tình trạng đình trệ vận tải qua eo biển Hormuz đẩy giá năng lượng tăng mạnh. Kết quả là những khoản lợi nhuận khổng lồ lại chảy về các tập đoàn dầu khí.
BP, tập đoàn dầu khí lớn của Anh, cho biết lợi nhuận trong ba tháng đầu năm tăng hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm trước, nhờ kết quả kinh doanh mà hãng gọi là “đặc biệt”. TotalEnergies, tập đoàn có trụ sở tại Paris, công bố lợi nhuận ròng 5,4 tỷ USD trong quý I, đồng thời nâng cổ tức và tăng gấp đôi chương trình mua lại cổ phiếu.
Những con số ấy lập tức làm sống lại lời kêu gọi đánh thuế lợi nhuận bất thường. Bộ trưởng tài chính của Áo, Đức, Italy, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, cùng các tổ chức vận động như Oxfam và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên, đề nghị Ủy ban châu Âu đánh thuế phần lợi nhuận vượt mức của các công ty dầu khí.
Trong bức thư gửi ủy viên khí hậu Liên minh châu Âu, các bộ trưởng viết rằng sắc thuế như vậy sẽ gửi đi thông điệp rõ ràng: những ai hưởng lợi từ hậu quả của chiến tranh phải góp phần giảm gánh nặng cho công chúng.
Câu hỏi công bằng trong khủng hoảng
Lý lẽ đằng sau thuế lợi nhuận bất thường khá đơn giản. Những khoản lời này không đến từ sáng tạo quản trị, năng suất lao động hay quyết định đầu tư xuất sắc. Chúng chủ yếu đến từ các biến cố ngoài dự báo: chiến tranh, đứt gãy nguồn cung, giá năng lượng tăng vọt.
Sự tương phản vì thế rất khó bỏ qua. Trong khi các công ty dầu khí công bố lợi nhuận kỷ lục, hàng triệu hộ gia đình và doanh nghiệp phải đối mặt hóa đơn nhiên liệu và điện khí tăng cao. Với người tiêu dùng, giá năng lượng không chỉ là khoản chi. Nó lan vào chi phí vận tải, thực phẩm, sản xuất và lạm phát nói chung.
Nhưng tranh luận không hề đơn giản. Chính phủ phải trả lời cùng lúc nhiều câu hỏi khó. Làm thế nào để hỗ trợ hộ gia đình và doanh nghiệp trong cú sốc năng lượng mà không làm suy yếu đầu tư vào nguồn cung? Làm thế nào để buộc các tập đoàn hưởng lợi từ khủng hoảng chia sẻ một phần lợi nhuận mà không khiến thị trường năng lượng thêm méo mó? Và quan trọng hơn, nên dùng khoản thu ấy thế nào để vừa công bằng vừa hiệu quả?
Bài học từ năm 2022
Năm 2022, khi Nga xâm lược Ukraine, là lần gần nhất chiến tranh gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Khi đó, thu nhập ròng của các nhà cung cấp dầu khí trên thế giới tăng hơn gấp đôi so với năm 2021. Phần lớn các nước thành viên EU áp dụng thuế tạm thời lên “lợi nhuận thặng dư” và dùng nguồn thu để giảm hóa đơn năng lượng cho người tiêu dùng.
Anh, dưới chính phủ bảo thủ, cũng ban hành “Energy Price Levy”, sắc thuế đặc biệt 38% đối với phần lợi nhuận vượt mức trong ngành năng lượng, hiện vẫn còn hiệu lực. Tại Mỹ, Tổng thống Joe Biden từng kêu gọi chấm dứt tình trạng “trục lợi chiến tranh” và dọa áp thuế lợi nhuận bất thường nếu các công ty dầu khí không tăng sản lượng hoặc giảm giá. Tuy nhiên, không có đạo luật nào được thông qua.
Với ngành dầu khí, khả năng bị đánh thuế luôn là tín hiệu đáng ngại. Năm 2022, Exxon Mobil từng kiện để chặn thuế lợi nhuận bất thường tạm thời của EU. Gần đây, Meg O’Neill, tân giám đốc điều hành BP, gọi sắc thuế rộng hơn là phản ứng “rất sai lầm” trước chiến tranh ở Iran.
Lập luận của ngành là thuế cao sẽ làm nản lòng đầu tư, giảm nguồn cung, cuối cùng khiến giá năng lượng cao hơn. Tax Foundation Europe, tổ chức nghiên cứu thường phản đối tăng thuế, cũng cho rằng các sắc thuế kiểu này có thể làm suy yếu đầu tư, qua đó gây tác dụng ngược với người tiêu dùng.
Thu dễ nói, khó làm
Ngay cả khi đồng ý về mặt nguyên tắc, thiết kế một sắc thuế hiệu quả lại không đơn giản. Giai đoạn 2022 – 2024, EU thu được 26 tỷ USD từ thuế lợi nhuận bất thường, thấp hơn nhiều so với kỳ vọng. Gabriel Zucman, nhà kinh tế Pháp cho biết riêng Pháp chỉ thu được 69 triệu euro, so với dự báo ban đầu khoảng 3 tỷ euro.
Nguyên nhân nằm ở khả năng dịch chuyển lợi nhuận. Các công ty có thể chuyển lợi nhuận sang thiên đường thuế hoặc sang những nước nơi dầu được khai thác, thay vì nơi dầu được tinh chế hay tiêu thụ. Trong ngành năng lượng toàn cầu, dòng tiền có thể đi vòng qua nhiều pháp nhân, nhiều thị trường và nhiều khu vực pháp lý.
Tài khóa 2022 – 2023, Anh thu được 3,5 tỷ USD, năm 2023 – 2024 4,86 tỷ USD và 3,92 tỷ USD trong năm 2024 – 2025 từ năng lượng khai thác trong nước. Nhưng sắc thuế này không áp dụng với lợi nhuận ở nước ngoài. Vì thế, phần lớn khoản lời từ giao dịch dầu mỏ toàn cầu trong chiến tranh Iran có thể nằm ngoài phạm vi đánh thuế.
Theo ông Zucman, giải pháp là đánh thuế lợi nhuận bất thường trên phạm vi toàn cầu, qua đó bịt các lỗ hổng chuyển lợi nhuận. Nguồn thu sau đó có thể được phân phối trực tiếp cho hộ gia đình dưới dạng khoản hỗ trợ cố định, tương tự tấm séc hằng năm người dân Alaska nhận từ quỹ thường trực của bang, vốn được tài trợ bằng doanh thu dầu mỏ và khai khoáng.
Thế tiến thoái lưỡng nan của chính phủ
Các chính phủ đang mắc kẹt giữa nhiều mục tiêu xung đột. Họ muốn có thêm nguồn thu để hỗ trợ người dân trước giá năng lượng cao. Đồng thời, họ cũng muốn người tiêu dùng tiết kiệm năng lượng hơn. Họ muốn tăng nhanh nguồn cung dầu khí để hạ nhiệt giá cả, nhưng về dài hạn lại cần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch để ứng phó biến đổi khí hậu.
Mỹ chưa chịu tác động từ giá năng lượng nặng như châu Âu và châu Á, nhưng giá xăng tại nước này đã lên mức cao mới kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Theo AAA, chi phí đối với người lái xe tăng 44%. Các nghị sĩ Dân chủ và nhiều nhóm môi trường, vận động xã hội kêu gọi đánh thuế lợi nhuận bất thường, song triển vọng hành động rất thấp.
Tổng thống Donald Trump có quan hệ gần gũi với ngành dầu khí. Năm 2024, khi vận động tranh cử, ông từng hứa với các lãnh đạo năng lượng về những khoản lợi nhuận lớn nếu họ quyên góp 1 tỷ USD giúp ông thắng cử. Khi giá dầu bắt đầu tăng vào tháng 3, ông còn tỏ ra hoan nghênh, viết rằng Mỹ là nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới, nên khi giá dầu tăng, “chúng ta kiếm được rất nhiều tiền”.
Đó là nghịch lý chính trị của thuế lợi nhuận bất thường. Với cử tri, nó nghe có vẻ công bằng: lấy bớt phần lợi nhuận do chiến tranh tạo ra để giúp những người bị giá năng lượng bóp nghẹt. Với doanh nghiệp, nó là sự trừng phạt thành công và là mối đe dọa đối với đầu tư. Với chính phủ, nó là công cụ hấp dẫn nhưng khó vận hành. Trong thời bình, lợi nhuận dầu khí là câu chuyện thị trường. Trong chiến tranh, nó trở thành câu hỏi đạo lý. Và khi hóa đơn năng lượng của người dân tăng lên từng tháng, câu hỏi ấy sẽ còn tiếp tục quay lại.
shared via nytimes,
