Việc làm cổ cồn xanh chững lại, cơ hội cho lao động trẻ thu hẹp
09/04/26
 |
| Marquardt (bên phải) đang làm việc với Jonathan Morales, một trong những nhân viên của mình tại công trường ở Happy Valley, Oregon. Marquardt dành phần lớn thời gian rảnh rỗi để tuyển dụng những người trẻ tuổi vào nghề. Ảnh: Amanda Lucier/The New York Times. |
Trong nhiều năm, các nghề tay chân có tay nghề được quảng bá như lối thoát vững chắc cho thế hệ trẻ ngại gánh nợ đại học, không còn mặn mà với văn phòng và ngày càng nghe nhiều rằng AI sẽ ăn mòn việc làm cổ cồn trắng. Thợ điện, thợ ống nước, thợ hàn, cơ khí, xây dựng, đó là những nghề từng được ca ngợi là bền vững, hữu ích và khó bị thay thế. Nhưng thị trường lao động không vận hành theo khẩu hiệu. Nước Mỹ vẫn cần thợ lành nghề, song nhu cầu ấy không còn tăng theo cách giới chính trị từng hứa hẹn. Việc làm cổ cồn xanh đang chững lại, và điều đó khiến lựa chọn của lao động trẻ thu hẹp đúng lúc họ được khuyên nên bước vào.
Lời hứa về “cơn bùng nổ cổ cồn xanh” hụt hơi
Tháng 6, Nhà Trắng tuyên bố gói cắt giảm thuế đặc trưng của Tổng thống Trump sẽ “giải phóng nền kinh tế” và tạo ra “cơn bùng nổ cổ cồn xanh”. Trump và Phó tổng thống JD Vance nhiều lần khẳng định chiến dịch thuế quan sẽ hồi sinh việc làm sản xuất, trong đó có các nghề tay nghề. Nhưng dữ liệu lại kể một câu chuyện kém hào hứng hơn.
Những mảng thị trường lao động cổ cồn xanh chủ yếu do nam giới chiếm lĩnh như sản xuất, xây dựng và các nghề kỹ thuật tay nghề đã giảm tốc suốt hơn một năm qua. Tính đến tháng 3, các ngành này ghi nhận mức giảm ròng khoảng 150.000 việc làm theo năm. Trái lại, y tế và hỗ trợ xã hội, các lĩnh vực phụ nữ chiếm ưu thế lại tạo thêm nhiều việc làm nhất trong năm 2025.
Điều đó không có nghĩa Mỹ không còn cần thợ điện, thợ cơ khí hay thợ ống nước. Nhiều lao động lớn tuổi vẫn đang nghỉ hưu, để lại chỗ trống cho lớp trẻ. Nhưng tốc độ tuyển mới chậm đi rõ rệt. Tuyển dụng trong sản xuất, lĩnh vực bao trùm nhiều nghề tay nghề, đã giảm khoảng 40% kể từ năm 2022. Nhìn rộng ra, nhịp tuyển dụng hiện nay ảm đạm tới mức bị so với năm 2009, thời điểm thất nghiệp của Mỹ chạm 10%, tức gấp đôi hiện tại.
Việc vẫn có, nhưng không đủ nhiều để tạo cảm giác thị trường mở
Trong nhiều năm, giới chủ trong các nghề tay nghề than phiền về thiếu người. Sau khi Tổng thống Joe Biden ký các đạo luật thúc đẩy đầu tư hạ tầng, số vị trí tuyển dụng trong sản xuất từng đạt đỉnh vào năm 2022. Nhưng từ đó tới nay, đà mở rộng suy yếu nhanh. Vị trí tuyển dụng trong sản xuất lùi về mức của năm 2018, dù quy mô nền kinh tế hiện lớn hơn đáng kể. Tuyển dụng trong xây dựng cũng giảm về vùng từng thấy từ năm 2016.
Các nhà kinh tế cho rằng có ba lực đang cùng lúc kéo thị trường chậm lại. Hoạt động thương mại giảm tốc trên diện rộng. Dòng nhập cư lao động giảm mạnh sau khi Trump trở lại Nhà Trắng, khiến nguồn cung lao động nam sẵn sàng nhận việc thu nhập thấp bị thắt lại. Lãi suất tăng trở lại từ sau chiến sự Iran làm thị trường nhà ở gần như đóng băng, trong khi chính nhà ở là nguồn việc ổn định nhất cho nhiều thợ lành nghề.
Vì thế, câu “vẫn có việc” dễ gây hiểu lầm. Có việc không đồng nghĩa thị trường đang nóng. Một vài điểm sáng vẫn tồn tại, nhất là ở những nơi đang bùng nổ xây trung tâm dữ liệu AI. Nhưng phần còn lại của nước Mỹ không hẳn đang hưởng cùng nhịp tăng ấy.
Con đường vào nghề vẫn có giá trị, nhưng không ngắn, cũng chẳng nhẹ nhàng
Jack Marquardt, chủ một công ty điện ở vùng Portland, là hình mẫu thường được dùng để minh họa cho giấc mơ cổ cồn xanh. Tốt nghiệp phổ thông năm 2013, anh từng nghĩ đại học là con đường hiển nhiên. Nhưng sau một học kỳ, vì lo sợ nợ nần, anh bỏ ngang, gia nhập Vệ binh Quốc gia rồi tình cờ rẽ sang một chương trình học nghề điện. Nay ở tuổi 30, có vợ và ba con, anh là thợ điện có giấy phép, làm việc với mức thu nhập hơn 50 USD một giờ ở các vị trí toàn thời gian không còn là học việc. Anh dành khá nhiều thời gian đi tuyển người trẻ vào nghề. Trong 12 nhân viên của công ty, có tới 11 người dưới 40 tuổi, điều anh xem là niềm tự hào.
Nhưng ngay cả Marquardt cũng thừa nhận mặt trái. Không dễ tìm đúng người, và không phải lúc nào cũng có đủ dự án để giữ tất cả bận rộn. Việc kinh doanh của anh nhích lên đôi chút trong vài tháng gần đây, song anh biết nhiều người cùng nghề vẫn đang thất nghiệp. Nghề này đang rơi vào nghịch lý: thiếu người phù hợp, thiếu cả việc làm đủ đều để hút người mới mạnh như trước.
Từ người mới bước vào tới lúc trở thành thợ có chứng chỉ là một chặng đường dài. Lương học việc trong nhiều chương trình kéo dài nhiều năm có thể chỉ quanh mức mười mấy USD/giờ. Công việc khi mới vào nghề cũng không hề lãng mạn như những video truyền cảm hứng trên mạng: vác vật nặng, làm ca đêm, bò vào gác mái nóng rực hoặc đứng ngoài trời lạnh cắt da. Một thợ điện ở Connecticut nói rằng nhiều người cổ vũ nghề tay chân đã tô hồng quá mức và không nói đủ về mặt nặng nhọc của nó.
AI không làm dân văn phòng lung lay
Một phần sức hút mới của các nghề tay nghề đến từ nỗi lo AI sẽ làm mòn việc làm cổ cồn trắng ở tầng đầu vào. Trong bối cảnh đó, nhiều cố vấn nghề nghiệp và doanh nhân bắt đầu chỉ sang thợ điện, thợ HVAC hay thợ hàn như những nghề “miễn nhiễm với AI”. Luận điểm này có phần hợp lý. Một lao động công đoàn có tay nghề và giấy phép vẫn có thể đạt mức thu nhập trung lưu khá vững. Đồng thời, phần thưởng tiền lương của tấm bằng đại học đã chững lại, nhất là khi học phí đại học bốn năm ngày càng đắt đỏ.
Nhưng chững lại không có nghĩa biến mất. Một nghiên cứu của Cleveland Fed ước tính lao động có bằng đại học trong những năm tới vẫn có thể kiếm nhiều hơn khoảng 76% so với lao động học vấn thấp hơn. Nói cách khác, không có bằng bốn năm ngày nay ít bị phạt hơn trước, nhưng cái giá của việc không có nó vẫn còn. Vì vậy, lời khuyên “cứ vào nghề tay chân là xong” không được ủng hộ như nhiều người tưởng.
Vấn đề không chỉ là cứu nghề tay chân, mà là mở rộng khái niệm việc làm cho nam giới
Richard Reeves, cây bút viết nhiều về nam giới và tầng lớp trung lưu, cho rằng nếu thực sự muốn mở thêm cơ hội việc làm cho nam giới, nước Mỹ không thể chỉ nhìn vào các nghề tay nghề. Y tế và giáo dục hiện có số vị trí trống lớn hơn nhiều. Điều đó đồng nghĩa không chỉ manual labor cần được “giải kỳ thị”; cả công việc trong “nền kinh tế chăm sóc” cũng cần thôi xem là không dành cho nam giới. Tỷ lệ nam giới trong ngành điều dưỡng đã nhích từ 9% lên 11% trong những năm gần đây.
Đó có lẽ là điểm thực tế nhất của toàn bộ câu chuyện. Nỗi lo về việc làm cho thanh niên nam không nên bị kìm hãm trong những cuộc chiến văn hóa hoặc trong nỗi hoài nhớ về một nước Mỹ công nghiệp đã qua. Nó nên được kéo trở lại với thực tế của nền kinh tế: việc làm đang tăng ở đâu, kỹ năng nào có giá trị, và những định kiến nào đang ngăn người lao động bước vào chính những lĩnh vực còn cơ hội.
Cơ hội vẫn còn, nhưng ngày càng mang tính địa phương và chọn lọc
Các khu vực đang xây trung tâm dữ liệu AI có nhu cầu lao động tay nghề lớn. Một giám đốc công ty đào tạo nghề nói ở những nơi đó, doanh nghiệp “không thể tìm đủ người phù hợp”. Nhưng để những cú hích ấy lan rộng hơn, đặc biệt sang xây dựng gắn với nhà ở, lãi suất có lẽ phải giảm. Và ngay cả khi vị trí tuyển dụng tăng trở lại, đây vẫn là thị trường én người phù hợp. Không chỉ cần người “có mặt và còn thở”, như một người trong nghề nói. Cần đúng người, đúng kỹ năng, đúng thời điểm.
Bức tranh cổ cồn xanh hiện nay vì thế không thể gói gọn trong một khẩu hiệu. Nước Mỹ vẫn cần thợ lành nghề. Nhưng lời hứa rằng đây sẽ là con đường rộng mở cho mọi thanh niên không có bằng đại học đang ngày càng khó đứng vững. Trong ngắn hạn, thị trường này đang nguội đi. Trong dài hạn, nó vẫn có giá trị. Giữa hai điều đó là khoảng trống mà rất nhiều lao động trẻ đang phải tự dò đường.
shared via nytimes.
