Brazil giữa trật tự thế giới mới và bài toán tái công nghiệp hóa xanh
21/05/26
Brazil, nền kinh tế lớn thứ bảy thế giới, đang đứng ở điểm giao của nhiều cuộc tranh luận lớn, cạnh tranh địa chính trị Mỹ – Trung, tương lai của BRICS, chuyển đổi xanh, tái công nghiệp hóa và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy cực hữu. Trong bối cảnh đó, Fernando Haddad, Bộ trưởng Tài chính Brazil, là một trong những nhân vật hiếm hoi vừa có nền tảng lý luận, vừa có kinh nghiệm điều hành nhà nước. Ông từng là Bộ trưởng Giáo dục, Thị trưởng São Paulo, ứng viên tổng thống thay Luiz Inácio Lula da Silva năm 2018, và hiện giữ vai trò cân bằng giữa chương trình tiến bộ của Đảng Lao động, PT, với yêu cầu giảm thâm hụt ngân sách sau đại dịch.
Trong cuộc trao đổi với Daniel Denvir, Haddad nhìn Brazil như phép thử của cánh tả trong thời kỳ trật tự quốc tế tự do do Mỹ dẫn dắt rơi vào khủng hoảng. Theo ông, sự nổi lên của cực hữu không phải hiện tượng riêng lẻ tại Brazil, Mỹ hay châu Âu. Đây là kết quả của cuộc khủng hoảng sâu hơn của chủ nghĩa tân tự do.
Khoảng trống sau khủng hoảng tân tự do
Haddad cho rằng trong thế kỷ 20, nhiều cấu trúc từng giúp kiềm chế tác động của chủ nghĩa tư bản hoặc mở ra triển vọng giải phóng xã hội đã lần lượt suy yếu, hệ thống Xô Viết, chủ nghĩa phát triển quốc gia, dân chủ xã hội và nhà nước phúc lợi. Khi các cấu trúc ấy tan rã, chủ nghĩa tân tự do tự trình bày như lựa chọn cuối cùng. Nhưng khi chính chủ nghĩa tân tự do cũng khủng hoảng, cánh tả không kịp đưa ra chương trình mới đủ thuyết phục.
Theo Haddad, cánh tả vẫn còn “để tang” quá khứ thay vì xây dựng tương lai. Chính khoảng trống này tạo cơ hội cho cực hữu. Cực hữu trỗi dậy bằng cách dựng lên những đối tượng để đổ lỗi, từ đó giành cảm xúc và sự ủng hộ cho dự án mang tính phá hủy.
Tại Brazil, hiện tượng ấy mang hình hài Jair Bolsonaro, cựu đại úy quân đội xuất thân từ bóng tối của thời độc tài quân sự và dành phần lớn sự nghiệp chính trị để cổ vũ cho sự trở lại của chủ nghĩa chuyên chế. Bolsonaro lên nắm quyền nhờ diễn ngôn dân túy cực hữu, nhưng cũng nhờ chuỗi biến cố cụ thể, cuộc luận tội Dilma Rousseff năm 2016, chiến dịch “Operation Car Wash” biến thành vũ khí chính trị, việc Lula bị ngăn tranh cử năm 2018.
Việc PT trở lại cầm quyền năm 2022 vì vậy không phải chiến thắng dễ dàng. Để đánh bại cực hữu, Lula phải liên minh với các lực lượng trung hữu dân chủ. Haddad thừa nhận liên minh này khiến chương trình hiện tại có một số yếu tố trung dung, nhưng ông phản bác nhận định rằng chính phủ Lula nhiệm kỳ ba là chính phủ trung hữu. Ngược lại, ông cho rằng đây là chính phủ cánh tả nhất trong năm chính quyền của PT, vì lần đầu tiên vấn đề bất bình đẳng được đặt ở trung tâm điều chỉnh tài khóa.
Cánh tả phải trở lại với phân tích giai cấp
Điểm đáng chú ý trong tư duy của Haddad là lời kêu gọi cánh tả quay lại thảo luận về giai cấp, nhưng không theo cách giáo điều cũ. Với ông, PT mạnh vì là đảng thực dụng, biết đọc thực tế lịch sử và hành động trong hoàn cảnh cụ thể. Đảng này xuất thân từ phong trào công đoàn tại vùng ABC của bang São Paulo, trung tâm công nghiệp hóa quan trọng nhất Brazil, nhưng nay phải mở rộng quan hệ với những nhóm xã hội mới.
Haddad nhắc đến tầng lớp lao động bấp bênh, những người không còn dễ bán sức lao động cho tư bản theo mô hình công nhân công nghiệp truyền thống. Nhiều người không có việc làm ổn định, sống bằng các cách sinh tồn khác nhau trong nền kinh tế không còn tạo đủ cơ hội. Bên cạnh đó là tầng lớp sáng tạo, nhóm lao động có năng lực sản xuất nằm nhiều hơn ở tri thức, sáng tạo và văn hóa.
Theo Haddad, các nhóm không sở hữu tài sản không hề đồng nhất. Họ khác nhau về thẩm mỹ, văn hóa, vị thế xã hội và kỳ vọng chính trị. Vì vậy, không thể chờ “giai cấp phổ quát” tự động đại diện cho nhân loại. Cánh tả cần nhiều chính trị hơn, nhiều sáng tạo hơn và nhiều trí tưởng tượng xã hội chủ nghĩa hơn để tạo ra dự án chung.
BRICS và giới hạn của trật tự do G7 dẫn dắt
Ở bình diện quốc tế, Haddad xem BRICS là công cụ quan trọng để ngăn G7 tự nhận quyền nói thay toàn nhân loại. Với ông, chức năng trước hết của BRICS là củng cố G20, làm cho các tranh luận địa chính trị không còn bị thống trị bởi nhóm nước giàu phương Tây. BRICS cho thấy thế giới đã thay đổi và có những tác nhân mới cần được tôn trọng.
Tuy vậy, Haddad không lý tưởng hóa BRICS. Ông cho rằng vai trò của Trung Quốc sẽ quyết định rất nhiều. Nếu Trung Quốc chỉ tìm cách thay thế Mỹ ở vị trí bá quyền, thế giới có thể tiếp tục mắc kẹt trong phân công lao động bất bình đẳng giữa trung tâm và ngoại vi. Nhưng nếu Trung Quốc theo đuổi dự án rộng lượng hơn, gồm chuyển giao công nghệ, tái phân bổ năng lực sản xuất và mở thêm cơ hội cho các nước đang phát triển, trật tự thế giới có thể đi theo hướng khác.
Câu hỏi này đặc biệt quan trọng với Brazil. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và siêu chu kỳ hàng hóa đầu thế kỷ 21 từng tạo nguồn thu giúp các chính phủ PT giảm nghèo và tăng trưởng. Nhưng mặt trái là quá trình phi công nghiệp hóa và tái sơ cấp hóa, khi hàng xuất khẩu của Brazil ngày càng phụ thuộc vào nông sản, khoáng sản và nguyên liệu thô thay vì công nghiệp chế tạo.
Với Haddad, Brazil cần kế hoạch phát triển quốc gia nhằm chặn xu hướng đó. Lợi thế của nước này nằm ở năng lượng sạch và khoáng sản chiến lược, nhưng muốn biến lợi thế thành tái công nghiệp hóa, Brazil cần quan hệ đối tác công nghệ để tăng giá trị gia tăng trong nước.
Tài chính xanh và kiểm soát quyền lực công nghệ
Haddad cho biết Brazil đang suy nghĩ ở cấp độ tài chính toàn cầu. Khi đề xuất đánh thuế giới siêu giàu, chính phủ Lula không chỉ nói đến việc từng nước tăng thuế với người giàu. Vấn đề là tài sản của giới siêu giàu đã mang tính toàn cầu. Theo Haddad, khoảng 3.000 gia đình đang nắm khối tài sản khoảng 15 nghìn tỷ real Brazil, tương đương 3 nghìn tỷ USD. Cần có cơ chế để đưa dù chỉ một phần tài sản ấy phục vụ chuyển đổi sinh thái, chống nghèo đói và mở rộng cơ hội phát triển.
Ông cảnh báo rằng nếu không xây dựng kiến trúc quản trị quốc tế có ngân sách và tầm nhìn riêng, thế giới sẽ mắc sai lầm khi tin cạnh tranh giữa các quốc gia và các khối tư bản có thể tự giải quyết những thách thức nhân đạo khổng lồ hiện nay.
Thách thức khác là quyền lực của các tập đoàn công nghệ. Haddad cho rằng các nhà nước phải đủ can đảm để điều tiết công nghệ trong lãnh thổ. Brazil đã gửi dự luật lên Quốc hội nhằm điều chỉnh cạnh tranh kỹ thuật số, bảo đảm doanh nghiệp và vốn trong nước không trở thành “con mồi dễ dàng” của các tập đoàn đa quốc gia.
Ông không đồng ý với luận điểm “chủ nghĩa phong kiến công nghệ”. Theo Haddad, quyền lực của các tập đoàn công nghệ không phải sự trở lại của phong kiến, đây là giai đoạn cực độ của chủ nghĩa tư bản, sau khi hàng hóa hóa đất đai, lao động và tiền tệ, chủ nghĩa tư bản nay đang hàng hóa hóa tri thức.
Brazil cần đa phương để tránh thế giới hai cực
Haddad lo ngại nhất là nguy cơ thế giới tái phân cực quanh Mỹ và Trung Quốc. Trong Chiến tranh Lạnh, Liên Xô là đe dọa quân sự với Mỹ, nhưng không phải đối thủ kinh tế toàn cầu. Nhật Bản từng là đối thủ kinh tế nhưng không có sức mạnh quân sự tương ứng. Trung Quốc khác cả hai, vừa có năng lực kinh tế, vừa có sức mạnh quân sự. Nếu Mỹ và Trung Quốc lao vào cuộc đối đầu toàn diện, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nhiều xung đột trước đây.
Vì vậy, Brazil đặt cược vào đa phương như liều thuốc giải. Chính phủ Lula thúc đẩy thỏa thuận giữa Liên minh châu Âu và Mercosur, tìm cách tạo thêm các tuyến thương mại thay thế và các cực hợp tác mới, nhằm ngăn thế giới bị khóa vào đối đầu lưỡng cực.
Trong vai trò Bộ trưởng Tài chính của một nước BRICS, Haddad thừa nhận mình phải làm việc trong nhiều ràng buộc, cả trong nước lẫn toàn cầu. Nhưng ông nói điều quan trọng là không từ bỏ hướng đi. Có thể chiếc xe tiến nhanh hoặc chậm, nhưng với ông, nhiệm vụ là tiếp tục đẩy nó về phía trật tự công bằng hơn, nơi Brazil có thể phát triển, tái công nghiệp hóa, bảo vệ môi trường và giữ quyền tự chủ trước các cường quốc.
shared via phenomenalworld,
