Lợi nhuận bất cẩn: Khủng hoảng viện dưỡng lão Tây Ban Nha
28/08/26
Từ phúc lợi gia đình sang thị trường chăm sóc
Không bắt đầu từ Covid-19, khủng hoảng viện dưỡng lão ở Tây Ban Nha có nguồn gốc từ quá trình dài sau khủng hoảng tài chính 2008. Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi vốn xuống cấp nhiều năm, nay trở thành điểm nóng chính trị: gia đình và cư dân tố chất lượng dịch vụ kém; người lao động xuống đường vì lương giảm trong khi lợi nhuận bị rút sang các thiên đường thuế. Gốc rễ nằm ở thập niên 1990, khi nhà nước phúc lợi Tây Ban Nha mở rộng dịch vụ chăm sóc nhưng giao phần lớn công việc cho doanh nghiệp tư nhân. Thay vì tạo thị trường cạnh tranh, mô hình trên dẫn tới tập trung sở hữu và tài chính hóa.
Dưới thời Franco, chăm sóc xã hội chủ yếu bị đẩy về gia đình, gần như không có thù lao và hạn chế can thiệp của nhà nước. Mô hình “gia đình trị” này dựa vào tiền lương của nam trụ cột đủ nuôi cả hộ. Năm 1975, sau khi dân chủ trở lại, nền tảng ấy suy yếu: tái cơ cấu công nghiệp, thất nghiệp, lương trì trệ, đồng euro và khủng hoảng bất động sản 2008 làm giảm khả năng tự chăm sóc. Tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động tăng từ 23% năm 1976 lên 35% năm 1990, rồi từ 41% năm 2000 lên 54% năm 2023. Tuy nhiên nhiều phụ nữ vẫn bị kẹt trong ngành dịch vụ lương thấp như dọn dẹp; đồng thời hàng trăm nghìn lao động nhập cư từ Mỹ Latinh và Đông Âu phải lấp vào khoảng trống chăm sóc với điều kiện bấp bênh.
Quyền chăm sóc và cái giá của thuê ngoài
Từ thập niên 1990–2008, Tây Ban Nha mở rộng mạnh dịch vụ chăm sóc, bao gồm viện dưỡng lão: giai đoạn 1988–2011 thêm 8.100 giường/năm và giai đoạn 2000–2010, thêm 7.300 việc làm/năm. Năm 2007, bước ngoặt đến khi chính phủ Đảng Công nhân Xã hội Tây Ban Nha thông qua Đạo luật Tự chủ cá nhân và Chăm sóc người phụ thuộc, công nhận chăm sóc là quyền của người được xác nhận phụ thuộc, cho phép người cao tuổi xin suất công lập hoặc phiếu hỗ trợ vào cơ sở tư nhân. Nhưng quyền này không thực sự phổ cập: người dân vẫn phải đồng chi trả phần lớn số tiền, còn hỗ trợ tài chính thấp cho chăm sóc trong gia đình tiếp tục củng cố mô hình cũ.
Sau 2008, thắt lưng buộc bụng khiến ngân sách phúc lợi bị cắt giảm sâu. Từ năm 2010, ngân sách nhà nước bắt đầu giảm và chỉ phục hồi năm 2021; lương khu vực công bị đóng băng hơn một thập niên, trợ cấp tiền mặt thu hẹp, danh sách chờ kéo dài. Từ 2011–2022, tăng trưởng ngành chăm sóc nội trú giảm một nửa, xuống còn khoảng 4.500 việc làm công và 2.600 lao động/năm. Các cơ sở ngày càng lớn hơn: năm 2006, cơ sở trên 100 cư dân chiếm 46% tổng số giường; đến 2022, tỷ lệ này tăng lên 54%.
Khi quỹ đầu tư bước vào phòng chăm sóc
Vỡ bong bóng bất động sản khiến các công ty xây dựng, quỹ đầu tư bất động sản và ngân hàng tìm cơ hội mới trong ngành chăm sóc người cao tuổi. Từ 2000–2023, 10 nhà tuyển dụng tư nhân lớn nhất tăng từ 2% lên 23% tổng việc làm ngành, đóng góp 30% tăng trưởng việc làm giai đoạn 2000–2010, thậm chí đến giai đoạn 2010–2023, con số tăng tới 71,5%. Năm 2020, 17 nhà vận hành lớn kiểm soát khoảng 21% số giường; năm 2023, 10 nhà vận hành lớn nhất chiếm 33,2% doanh thu (so với 25% năm 2009).
DomusVi là ví dụ điển hình. Năm 2014, quỹ PAI Partners mua lại công ty này với giá 639 triệu euro, rồi bán cho Intermediate Capital Group với giá 2,4 tỷ euro, tạo lãi vốn khoảng 500 triệu euro. ICG mua 55,5% DomusVi, trong khi một số cơ sở được bán hoặc cho Threestones Capital Management thuê lại; quỹ này đặt tại Luxembourg và có tài sản 2 tỷ euro. Cùng với DomusV, Eurocare IV SICAV đặt mục tiêu rót 500 triệu euro vào lĩnh vực chăm sóc nội trú châu Âu.
Mô hình này hoạt động dựa trên dòng tiền công ổn định (có thể chiếm tới 42% doanh thu) và cắt giảm chi phí trong ngành ít thanh tra, ít phạt. Với DomusVi, ICG áp gánh nợ có lãi suất tới 11% lên công ty mẹ, khiến phần lớn lợi nhuận dùng để trả lãi, đồng thời không nộp thuế cổ tức tại Luxembourg. Trong khi đó, người lao động phải trả giá: ở Catalonia, đơn vị vì lợi nhuận trả lương theo giờ thấp hơn khu vực công 25% và thấp hơn khu vực phi lợi nhuận 15%. Giai đoạn 2009–2019, tổng quỹ lương theo giờ tại khu vực vì lợi nhuận chỉ tăng 4,6%, còn lạm phát lũy kế ở mức 15,3% (giảm thực 10,7%).
Không thể chăm sóc bằng logic thị trường
Trong ngành chăm sóc, các quan hệ đối tác công–tư trở thành “con ngựa thành Troy” của chủ nghĩa tân tự do. Nhà nước vẫn đặt chuẩn vệ sinh, tỷ lệ nhân viên/cư dân, giá công; tuy nhiên các quyết định thực tế bị chi phối bởi yêu cầu lợi nhuận của vốn lớn. Vì nhân sự là chi phí chính, thuê ngoài trở thành công cụ kỷ luật lao động. Thị trường cạnh tranh cũng chỉ là ảo tưởng: gia đình có ít thông tin để chọn cơ sở, nguồn cung giường hạn chế, còn người cao tuổi (nhất là người sa sút trí tuệ) không thể chuyển nơi ở như đổi khách sạn.
Lối thoát khả thi là khôi phục trách nhiệm của nhà nước phúc lợi. Từ 2019, chính phủ do Đảng Công nhân Xã hội Tây Ban Nha lãnh đạo đã tăng tài trợ và gỡ đóng băng giá công từ 2019, nhưng tăng giá không đủ nếu không đi kèm bảo đảm đầu tư, tăng lương, giới hạn lợi nhuận với cơ sở có nhiều giường công và trần lương cho nhà quản lý viện dưỡng lão công. Nhà nước cũng cần thành lập các doanh nghiệp công trong ngành này.
Đan Mạch và Barcelona gợi ý hướng mới như chăm sóc tại nhà, nhà ở hợp tác, đơn vị nhỏ gắn với địa phương. Từ 2017, Dịch vụ Chăm sóc tại nhà của Barcelona tổ chức nhóm 10–12 nhân viên chăm sóc 50–60 người trong khu vực hẹp, theo nhu cầu hằng ngày của người dùng. Mục tiêu cuối cùng là phi tư nhân hóa chăm sóc: giảm bấp bênh, nâng lương, đào tạo nghề, công nhận lao động nữ và bảo vệ lao động nhập cư. Vì vậy, không chỉ là chuyện phúc lợi, khủng hoảng viện dưỡng lão trở thành câu hỏi lớn về cách nguồn vốn tư nhân xâm nhập các dịch vụ thiết yếu như ngân hàng, năng lượng, thực phẩm và hiện nay là tuổi già.
shared via phenomenal world,
