Trung Quốc và lợi thế tuyệt đối trong nền kinh tế toàn cầu
20/07/26
 |
| Quang cảnh cảng Liên Vân Cảng ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Ảnh: VCG |
Trong các lớp kinh tế nhập môn, sinh viên thường được học về lợi thế so sánh của David Ricardo. Theo lý thuyết này, quốc gia không nhất thiết phải sản xuất mọi thứ mình làm tốt hơn nước khác. Điều quan trọng là chi phí tương đối. Mỗi nước nên chuyên môn hóa vào lĩnh vực có lợi thế tương đối, sau đó trao đổi với nhau. Quốc gia giàu lên, lương tăng, sẽ dần rời khỏi các ngành thâm dụng lao động như dệt may, giày dép, để chuyển sang máy móc, bán dẫn và công nghệ cao.
Nhưng Trung Quốc không vận hành theo logic ấy. Câu hỏi không phải vì sao Trung Quốc xuất khẩu ô tô, mà vì sao nước này vẫn xuất khẩu áo thun. Trung Quốc không chọn vài lĩnh vực để chuyên môn hóa rồi nhường phần còn lại cho các nước khác. Quốc gia này cạnh tranh gần như trên toàn bộ phổ sản phẩm, từ hàng công nghệ cao đến hàng tiêu dùng giá rẻ.
Đây là điều có thể gọi là nền kinh tế lợi thế tuyệt đối. Trung Quốc cạnh tranh với Mỹ trong trí tuệ nhân tạo, xe điện, điện tử; đồng thời cạnh tranh với các nước nghèo ở châu Phi trong dệt may, quần áo, đồ gia dụng rẻ. Rất hiếm nền kinh tế nào trong lịch sử làm được cả hai cùng lúc, vì hai đầu thị trường thường đòi hỏi điều kiện trái ngược nhau: công nghệ cao cần vốn rẻ và dồi dào; hàng giá rẻ cần lao động rẻ.
Vừa mạnh ở máy bay, vừa mạnh ở ô dù
Dữ liệu thương mại cho thấy mô hình Trung Quốc đi ngược sách giáo khoa. Ở Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc), khi thu nhập tăng, các ngành như dệt may mất dần vai trò, nhường chỗ cho sản phẩm cao cấp hơn. Đây là điều lý thuyết lợi thế so sánh dự đoán.
Trung Quốc hoàn toàn khác. Từ giữa thập niên 2000 đến năm 2023, khi thu nhập bình quân đầu người tăng khoảng sáu lần, năng lực cạnh tranh của Trung Quốc vẫn tăng trên gần như toàn bộ 98 ngành được khảo sát. Từ năm 2012–2023, máy bay của Trung Quốc cạnh tranh hơn khoảng bảy lần, xe cơ giới tăng 3,5 lần. Nhưng cùng thời gian đó, vải dệt kim cũng cạnh tranh hơn khoảng bảy lần, thảm tăng gần ba lần, đồ nội thất và ô dù cũng đi lên.
Nói cách khác, Trung Quốc vượt lên trong cả động cơ phản lực lẫn ô dù.
Dệt may là ví dụ đáng chú ý nhất. Đây vốn là ngành khởi đầu kinh điển của các nước đang phát triển. Họ giỏi lên, xuất khẩu mạnh, khi lương tăng sẽ rời ngành. Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) đã đi theo quỹ đạo này. Từ năm 1995–2015, thị phần dệt may toàn cầu giảm mạnh. Trung Quốc làm ngược lại. Thị phần dệt may vẫn tăng, và nước này vẫn là nhà xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới.
Bí mật nằm ở tỷ trọng tiền lương thấp
Lý do không phải người lao động Trung Quốc có năng suất vượt trội. Nếu tính sản lượng theo giờ làm việc, Trung Quốc vẫn dưới mức trung bình thế giới. Một nước năng suất không quá cao nhưng thống trị thương mại toàn cầu nghĩa là quốc gia ấy thắng bằng giá, không phải bằng hiệu quả thuần túy.
Giá thấp bắt nguồn từ thực tế quan trọng. Tỷ trọng thu nhập của lao động trong nền kinh tế Trung Quốc rất thấp. Phần sản lượng công nghiệp chế tạo được trả cho người lao động từng giảm từ 6,3% năm 1992 xuống 1,8% năm 2010, và đến năm 2024 chỉ phục hồi lên khoảng 3,3%. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế, tỷ lệ này ở Trung Quốc thấp hơn cả nhiều nền kinh tế nghèo lẫn giàu, từ Ấn Độ, Brazil đến Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc) và Mỹ.
Điều này không đơn thuần là hệ quả của già hóa dân số hay tự động hóa. Thực tế này bắt nguồn từ cấu trúc kinh tế chính trị. Khi người lao động nhận ít hơn giá trị họ tạo ra, phần chênh lệch được chuyển sang khu vực khác là nhà nước và khu vực vốn. Nhờ vậy, doanh nghiệp và nhà cung cấp vốn có thể tài trợ các dự án đầu tư quy mô lớn, xây nhà máy, nhà máy điện, hạ tầng, công nghệ AI, pin mặt trời và chuỗi cung ứng mà phần còn lại của thế giới phải phụ thuộc.
Quyền lực lớn, thịnh vượng nhỏ
Với quy mô sản xuất khổng lồ, chỉ cần tỷ trọng tiền lương trong sản lượng công nghiệp giảm vài điểm phần trăm, Trung Quốc đã tạo ra nguồn lực khổng lồ cho đầu tư và cạnh tranh giá. Đây chính là nền tảng giúp nước này vừa giữ chi phí lao động thấp, vừa có chi phí vốn thấp.
Nhưng mặt trái cũng rất lớn. Lợi thế tuyệt đối trước nước ngoài không tự động biến thành thịnh vượng cho người dân trong nước. Khi các lãnh đạo doanh nghiệp ca ngợi “lao động giá rẻ” của Trung Quốc và nhầm với hiệu quả cao, họ đang bỏ qua nửa còn lại của câu chuyện, thu nhập thấp của hộ gia đình Trung Quốc.
Chính cơ chế này giải thích nhiều vấn đề nóng của kinh tế Trung Quốc hiện nay về dư thừa công suất, tiêu dùng hộ gia đình yếu, năng suất không tương xứng với quy mô và sự phụ thuộc ngày càng lớn của thế giới vào chuỗi cung ứng Trung Quốc. Trung Quốc có quyền lực công nghiệp thật sự, từ đất hiếm, chip cấp thấp, thuốc men đến hàng tiêu dùng. Nhưng quyền lực ấy được xây bằng việc chuyển thu nhập khỏi người lao động sang nhà nước và doanh nghiệp.
Vì vậy, điều bí ẩn không phải Trung Quốc có thể sản xuất xe điện hay bán dẫn. Điều bí ẩn là sau khi đã trở thành cường quốc công nghiệp, quốc gia này vẫn cạnh tranh quyết liệt trong áo thun, giày dép và ô dù. Đây không phải lợi thế so sánh thông thường, mà là mô hình lợi thế tuyệt đối, vừa tạo ra sức mạnh toàn cầu, vừa kìm hãm sức mua của chính người dân Trung Quốc.
shared via substack,
