Bắc Kinh khóa chặt đường rút khỏi Trung Quốc
15/04/26
 |
| Các ống thép chờ xuất khẩu tại Liên Vân Cảng, Trung Quốc. Thặng dư thương mại của nước này đạt gần 1,2 nghìn tỷ USD vào năm ngoái khi xuất khẩu tiếp tục vượt xa nhập khẩu. Ảnh: Agence France-Presse |
Trong nhiều năm, các công ty phương Tây nói về “đa dạng hóa” chuỗi cung ứng, “de-risking”, hay tách dần khỏi nền công xưởng lớn nhất thế giới. Giờ đây, Trung Quốc phát đi một tín hiệu dứt khoát: rời đi sẽ không còn là quyết định kinh doanh đơn thuần.
Những quy định mới do Thủ tướng Lý Cường ký ban hành không chỉ bổ sung thêm một tầng giám sát pháp lý. Chúng còn cho thấy Bắc Kinh bắt đầu nhìn chuỗi cung ứng như một mặt trận chiến lược, nơi các quyết định đặt nhà máy, chuyển đơn hàng hay thay nhà cung cấp không còn đơn thuần là chuyện hiệu quả thương mại. Trong mắt nhà nước Trung Quốc, đó ngày càng là vấn đề an ninh quốc gia. Và một khi được đưa vào khung an ninh, quyền lực của nhà nước thường mở rộng rất nhanh.
Từ “de-risking” đến đối đầu pháp lý
Giới chức Trung Quốc nói rằng bộ quy định mới nhằm “ngăn ngừa rủi ro an ninh trong chuỗi cung ứng và công nghiệp”. Nhưng điều khiến cộng đồng doanh nghiệp nước ngoài bất an nhất lại chính là sự mơ hồ của ngôn ngữ pháp lý.
Theo quy định, nhà chức trách có thể điều tra các doanh nghiệp bị nghi chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc dưới áp lực chính trị từ nước ngoài. Họ có thể thẩm vấn nhân viên, kiểm tra hồ sơ doanh nghiệp, thậm chí ngăn cá nhân hoặc đại diện công ty rời khỏi Trung Quốc nếu bị cho là có liên quan.
Sự thay đổi này buộc các phòng họp điều hành từ Thượng Hải đến Frankfurt phải xem xét lại giả định từng được coi là hiển nhiên: tái bố trí chuỗi cung ứng là quyền kinh doanh bình thường. Nay, ít nhất tại Trung Quốc, quyền ấy có thể bị diễn giải như một hành vi làm tổn hại tới ổn định kinh tế và lợi ích quốc gia.
Điều đó phản ánh thực tế lớn hơn. Phương Tây càng nhấn mạnh chuyện “de-risking”, Bắc Kinh càng có động cơ biến chính sự phụ thuộc ấy thành đòn bẩy mặc cả.
Trung Quốc không chỉ là nơi sản xuất
Trong nhiều thập kỷ, các tập đoàn đa quốc gia đổ vào Trung Quốc vì chi phí thấp, tốc độ cao và quy mô mà ít nơi nào sánh kịp. Nhưng điều khiến họ khó rời đi hôm nay không chỉ là lao động rẻ hay nhà xưởng dày đặc. Thứ giữ chân họ là cả một hệ sinh thái sản xuất tích hợp sâu: cảng biển, logistics, phần mềm quản lý, nhà cung ứng trung gian, linh kiện, nguyên liệu và mạng lưới công nghiệp bao phủ gần như mọi lĩnh vực.
Chính ở đây, Bắc Kinh nắm lợi thế lớn nhất. Hệ thống cảng biển và phần mềm quản lý cảng Trung Quốc cho phép giới chức nước này nhìn thấy khá rõ cách các tập đoàn toàn cầu tổ chức mạng lưới cung ứng. Nếu một doanh nghiệp bắt đầu chuyển đơn hàng sang quốc gia khác, tín hiệu đó có thể bị phát hiện sớm hơn nhiều so với điều giới điều hành tưởng.
Nói cách khác, Trung Quốc không chỉ là mắt xích trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong nhiều trường hợp, nước này trở thành nơi có khả năng quan sát toàn bộ chuỗi. Khi năng lực giám sát kết hợp với quyền lực pháp lý ngày càng rộng, ưu thế của Bắc Kinh không còn dừng ở năng lực sản xuất. Nó trở thành công cụ chiến lược.
Thặng dư thương mại và tâm lý phòng vệ
Bối cảnh kinh tế cũng giúp giải thích vì sao Trung Quốc hành động quyết liệt hơn. Sau cuộc suy thoái kéo dài của thị trường bất động sản, nền kinh tế nước này phụ thuộc ngày càng nhiều vào xuất khẩu. Thặng dư thương mại tăng vọt lên mức kỷ lục, trong khi năng lực sản xuất công nghiệp tiếp tục tràn ra thị trường thế giới với cường độ đủ để gây lo ngại từ Mỹ đến châu Âu, và cả ở nhiều nền kinh tế đang phát triển.
Ngành ô tô là một ví dụ rõ nét. Khi doanh số trong nước suy yếu, các hãng xe Trung Quốc buộc phải hướng ra bên ngoài. Xuất khẩu tăng mạnh, cùng với đó là nỗi lo mất việc làm ở những nước nhập khẩu. Mỹ đáp thuế. Châu Âu siết kiểm soát. Các nước như Mexico, Brazil hay Malaysia lo ngại hàng hóa Trung Quốc sẽ đè nặng lên sản xuất trong nước.
Trong bối cảnh ấy, quy định mới của Bắc Kinh được hiểu như phản ứng phòng vệ từ siêu cường sản xuất. Nếu các nước khác cố kéo doanh nghiệp ra khỏi Trung Quốc, Trung Quốc sẽ tìm cách nâng giá của việc rời đi. Đó là logic rất điển hình của thời đại địa kinh tế hiện nay, nơi thương mại không còn là sân chơi trung tính, mà trở thành phần kéo dài của cạnh tranh quyền lực.
Doanh nghiệp lo nhất là sự bất định
Doanh nghiệp hiếm khi sợ đạo luật quá nghiêm. Thứ họ lo ngại là khuôn khổ mơ hồ.
Các nhóm doanh nghiệp châu Âu và Mỹ tại Trung Quốc bày tỏ lo ngại vì quy định mới không nêu rõ tiêu chí thế nào là “chuyển chuỗi cung ứng dưới áp lực nước ngoài”, cũng không cho thấy quy trình pháp lý minh bạch để doanh nghiệp biết mình sẽ bị điều tra theo tiêu chuẩn nào.
Với các tập đoàn đa quốc gia, sự bất định là loại thuế vô hình. Nếu một công ty không chắc việc giảm đơn hàng từ nhà cung ứng Trung Quốc có thể bị coi là hành vi “phân biệt” hay không, họ buộc phải cộng thêm chi phí chính trị vào mọi quyết định thương mại. Khoản chi phí ấy không hiện trực tiếp trên hóa đơn, làm méo toàn bộ phép tính đầu tư.
Trớ trêu, biện pháp nhằm ngăn doanh nghiệp “de-risk” khỏi Trung Quốc có thể thúc đẩy quá trình nhanh hơn. Khi nguy cơ bị điều tra, kiểm tra hồ sơ, hay áp lệnh cấm xuất cảnh trở thành rủi ro có thật, nhiều hội đồng quản trị có thể đi đến kết luận, ở lại quá lâu trong hệ thống Trung Quốc mới là lựa chọn nguy hiểm về dài hạn.
Từ Tân Cương đến đất hiếm
Các quy định mới không phải động thái đơn lẻ. Chúng nối tiếp chuỗi hành động cho thấy Bắc Kinh ngày càng sẵn sàng sử dụng pháp luật, kiểm soát xuất khẩu và quyền lực quản lý để trừng phạt hành vi đi ngược lợi ích quốc gia.
Trước đó, Trung Quốc điều tra các công ty né hàng hóa từ Tân Cương, nơi cộng đồng quốc tế lo ngại về lao động cưỡng bức và đàn áp người Duy Ngô Nhĩ. Công ty mẹ của Calvin Klein và Tommy Hilfiger từng bị điều tra vì các biện pháp “phân biệt” với sản phẩm từ khu vực này.
Song song, Bắc Kinh cũng tăng cường kiểm soát xuất khẩu đất hiếm và nam châm đất hiếm, những vật liệu thiết yếu với hàng loạt ngành công nghiệp. Dù ban đầu được hiểu là phản ứng nhắm vào Mỹ, tác động không dừng ở đó. Doanh nghiệp châu Âu cảm nhận rõ rủi ro cùng thông điệp: trong thế giới nơi chính trị lấn át thương mại, khả năng tiếp cận mặt hàng chiến lược có thể bị rút lại bất kỳ lúc nào, không hoàn toàn vì an ninh, mà vì quyền lực.
Luật chơi mới cho doanh nghiệp ở Trung Quốc
Điều Bắc Kinh đang làm, xét cho cùng, là tái định nghĩa ranh giới giữa nhà nước và doanh nghiệp. Nếu trước đây các công ty nước ngoài phải cân nhắc chi phí, thị trường và lao động, giờ họ phải tính thêm rủi ro mới: chính quyết định lựa chọn nguồn cung có thể bị chính trị hóa trực tiếp.
Đó là bước ngoặt quan trọng. Trong thế giới hậu toàn cầu hóa, nhà máy không chỉ là nhà máy; nó là lựa chọn chiến lược. Nhà cung ứng không chỉ là nhà cung ứng; nó có thể trở thành cam kết chính trị. Và chuỗi cung ứng không đơn thuần là bài toán hiệu quả. Nó trở thành bài toán quyền lực.
Trung Quốc từng là trung tâm sản xuất của thế giới nhờ giá rẻ, quy mô lớn và hiệu suất vượt trội. Nay nước này dường như muốn thử vai trò khác: trung tâm sản xuất biết giữ doanh nghiệp ở lại bằng cả sức hút lẫn sức ép. Nhưng về dài hạn, nỗi sợ hiếm khi là nền tảng bền vững cho lòng trung thành của nhà đầu tư.
shared via nytimes,
