Trung Quốc yếu hơn vẻ ngoài và đây mới chính là điều đáng lo
14/05/26
Trong tuần này, khi Tổng thống Donald Trump đến Bắc Kinh, ông có thể bước vào cuộc gặp với lợi thế dài hạn, thời gian nhiều khả năng đứng về phía Mỹ. Nhưng chính điều này lại khiến thách thức Trung Quốc nguy hiểm hơn. Cường quốc đang lên có thể kiên nhẫn chờ thời. Cường quốc bắt đầu cảm thấy thời cơ đang trôi qua sẽ dễ đánh cược hơn.
Những giới hạn của mô hình Trung Quốc
Lập luận này đi ngược với nhận định quen thuộc rằng Mỹ đang suy yếu, Trung Quốc sớm muộn sẽ vượt Mỹ để trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Theo bài viết, kịch bản đó có thể không xảy ra. Giống Liên Xô, Nhật Bản hay Liên minh châu Âu trước đây, Trung Quốc có thể không vượt được Mỹ.
Lý do nằm ở nền tảng tạo năng suất dài hạn. Tài sản quốc gia hiệu quả nhất không chỉ là nhà máy, cảng biển, hạ tầng hay kế hoạch công nghiệp, đó là tự do chính trị, thị trường mở và cạnh tranh. Nền kinh tế càng cởi mở, linh hoạt và cạnh tranh, khả năng thích nghi càng lớn. Ngược lại, khi nhà nước can thiệp quá sâu, ranh giới giữa quyền lực chính trị và doanh nghiệp bị xóa nhòa, kinh tế dễ rơi vào méo mó, lãng phí và tham nhũng.
Trung Quốc dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình đặt cược lớn vào chính sách công nghiệp, rót nguồn lực vào robot, xe điện, pin lithium-ion và công nghiệp quốc phòng. Đây đều là những ngành được xem là tương lai. Nhưng lịch sử cho thấy chính phủ không phải lúc nào cũng chọn đúng người chiến thắng. Các ngành nhận được ngân sách lớn có thể sinh ra quản trị lỏng lẻo, khi lãnh đạo doanh nghiệp quan tâm đến chỉ đạo chính trị hơn hiệu quả kinh doanh.
Bất động sản, nợ và doanh nghiệp “zombie”
Vấn đề của Trung Quốc nghiêm trọng hơn nhiều nền kinh tế khác vì khu vực trọng yếu vẫn phụ thuộc sâu vào nhà nước. Tính đến năm 2025, doanh nghiệp nhà nước hoặc doanh nghiệp sở hữu hỗn hợp chiếm khoảng 60% trong nhóm công ty lớn nhất Trung Quốc. Cú vỡ bong bóng bất động sản càng làm tình hình thêm nặng, những “thành phố ma” bào mòn tiền tiết kiệm của hàng triệu người dân, đồng thời gây khủng hoảng tài chính địa phương.
Rủi ro khác là tình trạng “zombie hóa” khu vực doanh nghiệp. Nhiều công ty phụ thuộc vào tín dụng giá rẻ để bù lỗ thay vì tạo lợi nhuận thực. Theo tờ Fortune, từ năm 2019, nợ doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng gấp đôi, trong khi doanh thu chỉ tăng 30%. Điều này cho thấy tăng trưởng được nâng đỡ bằng vay nợ nhiều hơn là hiệu quả sản xuất.
Bên dưới các vấn đề tài chính là những điểm yếu dài hạn như lực lượng lao động già đi và thu hẹp, dòng người di cư ròng ra nước ngoài, thất nghiệp thanh niên lan rộng, đầu tư trực tiếp nước ngoài giảm mạnh, môi trường pháp lý tùy tiện khiến doanh nghiệp bất an. Chính sách đối ngoại cứng rắn cũng khiến nhiều nước láng giềng lo ngại. Trung Quốc có nhiều quyền lực cứng, nhưng thiếu sức hút và khả năng thích nghi.
Sự suy yếu có thể dẫn tới tính toán mạo hiểm
Chính điểm yếu ấy khiến Trung Quốc đáng lo hơn. Quốc gia đang lên có thể chờ đợi. Nhưng khi lãnh đạo tin rằng cửa sổ cơ hội đang đóng lại, lựa chọn mạo hiểm dễ trở nên hấp dẫn hơn. Tổng thống Nga Vladimir Putin tiến hành cuộc xung đột với Ukraine sau khi nhận ra nước này ngày càng ngả về phương Tây. Với Tập Cận Bình, cám dỗ tương tự có thể xuất hiện quanh Đài Loan.
Nếu Bắc Kinh tin sức mạnh tương đối sẽ yếu đi theo thời gian, họ có thể hành động sớm hơn, bằng phong tỏa hoặc tấn công, bất chấp rủi ro khổng lồ với kinh tế thế giới và chính Trung Quốc. Vì vậy, chính sách khôn ngoan của Mỹ không nên chỉ dựa trên đối đầu thương mại toàn diện. Washington nên mềm hơn trong thương mại nhưng cứng rắn hơn trong bảo vệ đồng minh.
Điều này đặc biệt quan trọng trong cuộc gặp Trump – Tập. Nếu Trump dùng hội nghị để đánh đổi thương vụ bán vũ khí trị giá 11 tỷ USD đã cam kết với Đài Loan lấy các nhượng bộ từ Bắc Kinh, chẳng hạn về eo biển Hormuz hay đất hiếm, cuộc gặp sẽ bị xem là thất bại lớn. Tín hiệu mơ hồ về phòng thủ có thể khiến Bắc Kinh tính toán sai, trong khi chiến tranh thương mại ồn ào không nhất thiết làm Mỹ mạnh hơn.
shared via nytimes,
