Trung Quốc và tham vọng trở thành nhà nước văn minh kiểu mẫu
27/08/26
 |
| Công trường xây dựng dự án sân vận động mới ở Bắc Kinh. Ảnh: Kevin Frayer/Getty |
Toàn cầu hóa từng được kỳ vọng sẽ kéo thế giới về trật tự chung, nơi kinh tế thị trường, công nghệ và các giá trị tự do phương Tây dần trở thành chuẩn mực phổ quát. Song, sự trỗi dậy của Trung Quốc lại gợi nên kết quả khác: sức mạnh kinh tế và công nghệ không xóa nhòa bản sắc văn minh, mà có thể làm nó trở nên tự tin hơn. Trong cuộc tranh luận mới về “nhà nước văn minh”, Trung Quốc không chỉ muốn được nhìn như quốc gia hiện đại, mà như nền văn minh cổ xưa đang tự định nghĩa lại hiện đại hóa theo cách của mình.
Khi toàn cầu hóa không tạo ra thế giới đồng dạng
Sau Chiến tranh Lạnh, trật tự toàn cầu từng được xây trên giả định phát triển kinh tế và hội nhập công nghệ sẽ đưa các quốc gia tiến gần hơn tới mô hình chung: thị trường mở, dân chủ tự do và các giá trị phổ quát do phương Tây dẫn dắt. Tuy nhiên, thực tế đang đi theo hướng ngược lại. Những quốc gia mới nổi, đặc biệt là Trung Quốc, khi đủ giàu và đủ mạnh, lại có thêm năng lực để quay về các nền tảng văn minh riêng, thay vì hòa tan vào trật tự quốc tế kiểu phương Tây.
Từ đây, Bruno Maçães cho rằng thế giới đang chứng kiến sự trở lại của “nhà nước văn minh” – những thực thể như Nga của Vladimir Putin hay Trung Quốc của Tập Cận Bình, công khai phản bác tham vọng phổ quát của trật tự tự do. Với các nước này, phương Tây không còn là trung tâm đạo đức và chính trị duy nhất; họ muốn được thừa nhận như những nền văn minh có quyền tự xác lập mô hình phát triển, quản trị và giá trị của riêng.
Trung Quốc không chỉ là quốc gia
Trong lập luận của học giả Zhang Weiwei (Trung Quốc), sự trỗi dậy của Trung Quốc không phải sự trỗi dậy của quốc gia thông thường mà là sự trỗi dậy của nhà nước văn minh: sự kết hợp giữa nền văn minh liên tục lâu đời nhất thế giới với nhà nước hiện đại khổng lồ.
Theo Zhang, Trung Quốc vừa hiện đại, vừa mang những đặc điểm văn minh độc đáo. Mô hình phát triển của nước này không chỉ là biến thể của hiện đại hóa phương Tây, mà có thể làm phong phú, thậm chí định nghĩa lại khái niệm hiện đại trong thế kỷ 21.
Khái niệm nhà nước văn minh không chỉ giới hạn trong học thuật Trung Quốc. Nga và Ấn Độ bắt đầu tự miêu tả mình theo hướng này; một số nhà tư tưởng phương Tây cũng nhìn thấy ở đó cách phản ứng với sự rạn nứt của mô hình tự do. Với cánh hữu, nhà nước văn minh là lá chắn cho giá trị truyền thống trước chủ nghĩa tự do cực đoan. Với cánh tả, nó là cách tôn trọng văn hóa bản địa và phản bác di sản đế quốc, tân tự do.
“Bốn siêu” và một sự pha trộn
Theo Zhang, Trung Quốc là hình mẫu nổi bật nhất của nhà nước văn minh nhờ “bốn siêu” và “một sự pha trộn”: dân số siêu lớn, lãnh thổ siêu rộng, truyền thống siêu dài và văn hóa siêu phong phú; mỗi yếu tố đều là sự hòa trộn giữa cổ xưa và hiện đại.
Dân số khổng lồ của Trung Quốc, vốn là đặc điểm từ thời cổ đại, nay trở thành lợi thế hiện đại nhờ truyền thống Nho giáo coi trọng học vấn. Hiện nay Trung Quốc đào tạo nhiều kỹ sư hơn các nước phương Tây cộng lại, giúp nước này dẫn đầu hoặc nằm trong nhóm dẫn đầu ở nhiều ngành như xe điện, năng lượng tái tạo, hàng không vũ trụ, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và viễn thông 5G.
Lãnh thổ rộng lớn và di sản lịch sử nay được kết nối bằng mạng lưới tàu hỏa, đường cao tốc và hạ tầng số thuộc hàng lớn nhất, hiện đại nhất thế giới. Truyền thống chính trị tập quyền cũng được Zhang diễn giải như điều kiện để một quốc gia rộng lớn và phức tạp không tan rã.
Quản trị tốt thay vì dân chủ thủ tục
Trong lập luận của Zhang, Trung Quốc đánh giá hệ thống chính trị không bằng nghi thức dân chủ, mà bằng năng lực quản trị. Truyền thống khoa cử keju từ thời Tùy, gần 1.500 năm trước, được ông xem là nền tảng cho mô hình trọng dụng nhân tài ngày nay, nơi các lãnh đạo cấp cao thường từng làm bí thư hoặc tỉnh trưởng ít nhất hai tỉnh, tức đã quản trị hơn 100 triệu dân trước khi lên vị trí hiện tại.
Zhang miêu tả Đảng Cộng sản Trung Quốc không phải một đảng lợi ích bộ phận như nhiều đảng phương Tây, mà là “đảng lợi ích toàn thể”, có khả năng vượt qua nhóm lợi ích và điều chỉnh chính sách dài hạn. Trong văn hóa chính trị Trung Quốc, chính sách phải đem lại lợi ích hữu hình cho người dân, thay vì dừng ở hùng biện. Hai khái niệm minyi – dư luận công chúng – và minxin – lòng dân – được ông dùng để giải thích vì sao nhà nước Trung Quốc ưu tiên sự ổn định dài hạn của lòng dân hơn các dao động ngắn hạn của dư luận.
Từ đó, Zhang kêu gọi chuyển khung tranh luận từ “dân chủ đối đầu chuyên chế” sang “quản trị tốt đối đầu quản trị tồi”. Theo cách nhìn này, phép thử cuối cùng của hệ thống chính trị không phải nó có bao nhiêu thủ tục dân chủ kiểu phương Tây, mà là có tạo ra quản trị tốt và cải thiện đời sống người dân hay không.
Điểm mù của luận điểm văn minh
Nhưng chính tại đây, phản biện trở nên quan trọng. Theo Alexander Lukin, Giám đốc khoa học của Viện Trung Quốc và châu Á đương đại thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Trung Quốc ngày nay không phải nền văn minh giả làm nhà nước, mà là nhà nước hiện đại giả làm văn minh vì các lý do chính trị và ý thức hệ.
Ngay cả khi thừa nhận văn minh Trung Hoa có nét độc đáo, Lukin cho rằng rất khó chứng minh chính sự độc đáo ấy quyết định hành vi đối ngoại của Trung Quốc. Nếu văn minh là yếu tố quyết định, các nước cùng thuộc “thế giới Hán hóa” như Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Singapore hay Đài Loan phải có cách tiếp cận tương tự với phương Tây. Thực tế hoàn toàn khác. Có nước trở thành một phần của trật tự phương Tây, có nước hợp tác theo cách riêng, có nước lại đối đầu.
Điều tương tự cũng xảy ra ở các nền văn minh khác. Nga, Ukraine, Moldova và Georgia có thể cùng thuộc không gian Chính thống giáo theo cách phân loại của Samuel Huntington, nhưng lại xung đột gay gắt với nhau; trong khi Nga và Trung Quốc, khác biệt văn minh rõ rệt, đang tiến gần tới liên minh. Vì vậy, văn minh có thể là một yếu tố, nhưng không phải yếu tố quyết định. Địa chính trị, cân bằng quyền lực, an ninh và lợi ích kinh tế vẫn đóng vai trò lớn hơn nhiều.
Trật tự mới sẽ không còn một trung tâm
Dù đồng tình hay phản bác, tranh luận về Trung Quốc như nhà nước văn minh cho thấy chuyển động lớn hơn: trật tự thế giới đang bớt “dọc”, nơi phương Tây đứng trên phần còn lại, và trở nên “ngang” hơn, nơi các trung tâm quyền lực khác đòi vị thế ngang hàng về của cải, sức mạnh và ý tưởng.
Điều này không có nghĩa mô hình Trung Quốc sẽ thay thế mô hình phương Tây. Song nó buộc thế giới phải chấp nhận thực tế mới: hiện đại hóa không chỉ có một con đường, dân chủ không còn là từ khóa duy nhất của tính chính danh và văn minh trở lại như ngôn ngữ quyền lực trong quan hệ quốc tế. Câu hỏi còn lại là liệu các nhà nước văn minh sẽ làm giàu thêm trí tuệ chung của nhân loại, hay chỉ biến văn minh thành chiếc áo khoác mới cho lợi ích quốc gia cũ.
shared via noemamag,
