Trung Quốc và cơn địa chấn năng lượng mới
14/04/26
 |
| Trung Quốc là đối tác thương mại chính của hầu hết các quốc gia trên thế giới và là nhà cung cấp hàng đầu các nguyên liệu thiết yếu cho sản xuất như kim loại đất hiếm và tấm pin mặt trời. Ảnh: The New York Times |
Khi chiến sự Trung Đông vô tình đẩy thế giới vào quỹ đạo công nghệ điện lực Trung Quốc
Chiến sự Trung Đông thường được hiểu trước hết như một cú sốc dầu mỏ. Nhưng hệ quả sâu xa hơn có thể nằm ở nơi khác: lưới điện. Khi xung đột làm rung chuyển nguồn cung dầu khí, các chính phủ không chỉ lo giá năng lượng tăng vọt hay chuỗi vận tải bị gián đoạn. Họ bị buộc phải đối diện với sự thật khó né tránh: những hệ thống điện cũ kỹ, phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, ngày càng mong manh trước biến động địa chính trị.
Trong cơn thúc ép ấy, một nhóm doanh nghiệp Trung Quốc đang nổi lên như những người hưởng lợi lớn nhất. Họ không bán dầu. Họ bán thứ đứng ở phía bên kia của cuộc khủng hoảng: pin lưu trữ, cáp điện cao thế, máy biến áp, tấm pin mặt trời, phần mềm điều phối dòng điện và toàn bộ hạ tầng cần thiết cho một nền kinh tế điện khí hóa. Nếu thế giới đang vội vã xây dựng trật tự năng lượng mới, Trung Quốc hiện là nhà cung ứng không thể bỏ qua.
Từ phụ thuộc dầu mỏ sang phụ thuộc công nghệ điện
Nghịch lý của cuộc chuyển đổi xanh dần lộ rõ. Càng muốn thoát khỏi dầu khí Trung Đông, nhiều nước lại càng phải dựa vào công nghệ Trung Quốc. Trong nhiều năm, Bắc Kinh đã đổ hàng trăm tỷ USD vào năng lượng tái tạo, coi đó là trụ cột của an ninh năng lượng quốc gia. Song song với trợ cấp, họ dựng hàng rào đủ cao để bảo vệ thị trường nội địa ở những ngành chiến lược như tua-bin gió, pin xe điện và thiết bị lưới điện. Kết quả là hệ sinh thái công nghiệp khổng lồ, có quy mô, tốc độ và mức độ tích hợp ít đối thủ nào theo kịp.
Ngày nay, gần như mọi cấu phần chủ chốt của lưới điện hiện đại mang đậm dấu ấn Trung Quốc. Từ pin lưu trữ điện quy mô lớn đến thiết bị truyền tải, từ hóa chất cho pin đến dây chuyền sản xuất, các doanh nghiệp nước này không chỉ dẫn trước mà còn mở rộng rất nhanh ra nước ngoài. Trước cả khi chiến sự với Iran làm thị trường năng lượng thêm căng thẳng, làn sóng đầu tư tăng tốc nhờ động lực khác: nhu cầu điện khổng lồ của trí tuệ nhân tạo và các trung tâm dữ liệu.
Nói cách khác, thế giới không chỉ cần thêm điện; thế giới cần thêm rất nhiều điện, ổn định hơn, sạch hơn và có thể lưu trữ được. Ở thời điểm hiện tại, ít ai đáp ứng trọn gói yêu cầu ấy tốt hơn Trung Quốc.
Cú hích cho lưới điện mới
Ngay cả khi giao tranh lắng xuống, khủng hoảng đủ mạnh để thay đổi tính toán của nhiều chính phủ. Rủi ro tại eo biển Hormuz hay bất kỳ điểm nghẽn năng lượng nào khác là lời nhắc rằng an ninh năng lượng không thể chỉ dựa vào thị trường dầu khí toàn cầu. Những quốc gia từng chần chừ nay có thêm lý do đẩy nhanh việc nâng cấp lưới điện, bổ sung năng lượng tái tạo và lắp đặt hệ thống lưu trữ.
Tại Philippines, giới chức tuyên bố thúc đẩy hàng chục nhà máy điện tái tạo mới nhằm gia cố độ ổn định của lưới. Ở Brazil, một thị trường vốn hấp dẫn với nhà đầu tư Trung Quốc, các cuộc đấu thầu cho nhà máy điện mới và hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn cho thấy mức độ cấp thiết ngày càng cao. Tại châu Âu, nhu cầu đối với pin lưu trữ gia đình và thiết bị điện tăng lên rõ rệt.
Điều đó tạo ra làn sóng đơn hàng mới cho các nhà sản xuất Trung Quốc. Các công ty vốn chuẩn bị cho cuộc bùng nổ đầu tư vào hạ tầng điện phục vụ AI nay được trao thêm chất xúc tác mạnh hơn nhiều: nỗi sợ thiếu điện.
Những tập đoàn đi trước
Danh sách những cái tên hưởng lợi không còn xa lạ trong ngành. CATL, nhà sản xuất pin lớn nhất thế giới, đang mở rộng công suất với tốc độ đáng kinh ngạc. Sungrow, Deye, Sieyuan hay Hithium cũng đang huy động vốn và dựng nhà máy mới ở nước ngoài, từ Ba Lan tới Tây Ban Nha. Đây không còn là những nhà xuất khẩu đơn thuần. Họ đang trở thành những nhà kiến tạo hạ tầng năng lượng xuyên biên giới.
Ưu thế của họ nằm ở ba chữ: rẻ, nhanh, đủ lớn. Cạnh tranh khốc liệt trong nước buộc doanh nghiệp Trung Quốc phải liên tục cải tiến công nghệ, cắt chi phí và hoàn thiện chuỗi cung ứng. Những gì từng bị coi là điểm yếu của mô hình công nghiệp Trung Quốc: dư thừa công suất, ganh đua tàn bạo, biên lợi nhuận mỏng nay trở thành vũ khí trong cuộc đua toàn cầu. Khi các nước khác còn tranh luận về chính sách công nghiệp, Trung Quốc đã hoàn tất bài toán sản xuất hàng loạt.
Đặc biệt quan trọng là pin lithium sắt phosphate, hay LFP. Loại pin này không phải tối ưu cho mọi ứng dụng, nhưng đặc biệt phù hợp với lưu trữ điện lưới, nơi chi phí thấp và độ an toàn thường quan trọng hơn mật độ năng lượng. Trung Quốc gần như thống trị tuyệt đối công nghệ này. Trong một thế giới cần tích trữ điện mặt trời buổi trưa để dùng vào buổi tối, đó là lợi thế mang tính cấu trúc.
Quyền lực mới, nỗi lo cũ
Tuy nhiên, lợi thế của Trung Quốc cũng làm dấy lên câu hỏi: liệu thế giới có đang thay một dạng phụ thuộc bằng một dạng phụ thuộc khác? Châu Âu và nhiều nền kinh tế lớn bắt đầu lo ngại sự lệ thuộc vào thiết bị và vật liệu chiến lược từ Trung Quốc có thể trở thành rủi ro kinh tế, thậm chí an ninh quốc gia. Mối lo ấy càng lớn hơn khi Bắc Kinh từng hạn chế xuất khẩu một số nguyên liệu đất hiếm quan trọng.
Vấn đề không chỉ nằm ở phần cứng. Các công ty Trung Quốc ngày càng chen sâu vào phần mềm quản trị lưới điện, lớp điều khiển vô hình nhưng cực kỳ nhạy cảm của hệ thống năng lượng hiện đại. Nhiều chính phủ có thể chần chừ khi để doanh nghiệp nước ngoài chạm vào “bộ não” của lưới điện quốc gia. Nhưng với phần cứng, lựa chọn thay thế hiện vẫn đắt đỏ hoặc thiếu hụt. Bởi thế, ngay cả những nước dè dặt nhất cũng khó quay lưng hoàn toàn.
Trật tự năng lượng mới sẽ mang màu sắc Trung Quốc
Cuộc chuyển đổi năng lượng từng được kể như câu chuyện của khí hậu. Giờ đây, ngày càng là câu chuyện của địa chính trị, công nghiệp và quyền lực chuỗi cung ứng. Chiến tranh Trung Đông không tạo ra ưu thế của Trung Quốc; nó chỉ phơi bày và khuếch đại ưu thế ấy. Khi thế giới cần điện nhiều hơn, sạch hơn và an toàn hơn, Trung Quốc đã đứng sẵn ở vị trí nhà cung ứng trung tâm.
Bài toán vì thế không còn đơn giản là liệu các nước có muốn mua công nghệ điện lực từ Trung Quốc hay không. Câu hỏi thực tế hơn là: họ còn có thể xây dựng đủ nhanh mà không cần Trung Quốc không?
Trong cuộc chơi năng lượng mới, dầu mỏ có thể vẫn định hình các cơn khủng hoảng. Nhưng lưới điện mới là nơi quyết định ai sẽ thắng về lâu dài. Và hiện tại, Bắc Kinh đang nắm lợi thế lớn nhất.
shared via nytimes,
