“Hai vòng tuần hoàn” và tầm nhìn mới của Trung Quốc về toàn cầu hóa
17/08/26
 |
| Ảnh: Claire Wilson/Noema |
Trung Quốc từng xem toàn cầu hóa là "đại dương" không thể tránh, nơi nước này vươn lên bằng xuất khẩu, đầu tư nước ngoài và tiếp cận công nghệ phương Tây. Tuy nhiên, dưới sức ép từ cuộc chiến thương mại - công nghệ Mỹ, Chủ tịch Tập Cận Bình thúc đẩy chiến lược khác: “hai vòng tuần hoàn”. Đây không chỉ là khẩu hiệu kinh tế mà là dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh đang chuẩn bị cho thế giới phân mảnh, nơi tự chủ công nghệ và thị trường nội địa trở thành tuyến phòng thủ chiến lược.
Từ niềm tin toàn cầu hóa đến tâm thế phòng thủ
Năm 2017, tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ông Tập Cận Bình từng mô tả toàn cầu hóa như “đại dương” mà không quốc gia nào có thể thoát ra. Nước Mỹ dưới thời Donald Trump quay lưng với thương mại tự do, Trung Quốc muốn xuất hiện như người bảo vệ trật tự kinh tế mở. Khi đó, Bắc Kinh nói nhiều đến mở cửa, phát triển chung và khắc phục những mặt trái của hội nhập từ bất bình đẳng đến biến đổi khí hậu.
Song chỉ vài năm sau, giọng điệu này thay đổi rõ rệt. Trong cuộc gặp với các nhà kinh tế tại Bắc Kinh, ông Tập cảnh báo Trung Quốc sẽ đối mặt với “ngày càng nhiều trở ngại”. Dù không nêu đích danh, thông điệp nhắm tới cuộc chiến thương mại và công nghệ Mỹ, cùng niềm tin ngày càng mạnh trong giới lãnh đạo Trung Quốc rằng Washington muốn kiềm chế sự trỗi dậy địa chính trị của nước này.
Chính trong bối cảnh đó, chiến lược “hai vòng tuần hoàn” (dual circulation) xuất hiện. Về hình thức, nó có vẻ là cụm từ kỹ trị quen thuộc trong ngôn ngữ chính sách Trung Quốc. Tuy nhiên, về bản chất, đây là cách nhìn mới, thận trọng và bi quan hơn về toàn cầu hóa.
Hai vòng tuần hoàn là gì?
Chiến lược này chia nền kinh tế Trung Quốc thành hai vòng vận động. Vòng tuần hoàn bên ngoài là thương mại quốc tế, đầu tư nước ngoài và sự gắn kết của Trung Quốc với thị trường thế giới. Đây là động lực từng biến nước này thành công xưởng xuất khẩu của toàn cầu.
Vòng tuần hoàn bên trong là thị trường nội địa, nhu cầu tiêu dùng trong nước, chuỗi cung ứng trong nước và công nghệ “Made in China”. Bắc Kinh muốn hai vòng này hỗ trợ lẫn nhau, nhưng trọng tâm ngày càng nghiêng về vòng trong: tự cung, tự chủ, ít dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.
Ở mức độ nào đó, đây là phần tiếp nối của nỗ lực lâu dài nhằm giảm phụ thuộc vào xuất khẩu và đầu tư hạ tầng, chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào tiêu dùng. Tuy nhiên, kết quả trước đây khá hạn chế. Thập niên trước, tiêu dùng nội địa chỉ chiếm khoảng 34% nền kinh tế Trung Quốc; đến năm 2019, tỷ lệ này mới tăng lên 39%, vẫn thấp xa so với Mỹ.
Điểm khiến “hai vòng tuần hoàn” trở nên khác biệt không phải là mục tiêu tái cân bằng kinh tế, mà là môi trường địa chính trị đã xấu đi nhanh chóng.
Nỗi ám ảnh công nghệ
Đối với Bắc Kinh, vấn đề cốt lõi không chỉ là thuế quan hay đậu nành mà là công nghệ tiên tiến. Trung Quốc dẫn đầu trong một số lĩnh vực như thanh toán điện tử và AI, nhưng vẫn tụt lại ở nhiều công nghệ nền tảng. Với GDP bình quân đầu người khoảng 9.700 USD, Trung Quốc vẫn là nền kinh tế thu nhập trung bình, muốn vươn lên thành cường quốc giàu có không thể thiếu công nghệ cao.
Trong nhiều thập niên, Trung Quốc có nhiều con đường để tiếp cận công nghệ: mua trực tiếp, liên doanh với doanh nghiệp nước ngoài, thâu tóm công ty công nghệ, hợp tác học thuật... Song các con đường này đang bị thu hẹp.
Vũ khí mạnh nhất của Mỹ không còn là thuế quan, mà là danh sách thực thể và kiểm soát xuất khẩu. Từ ZTE đến Huawei, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc bị hạn chế tiếp cận linh kiện, phần mềm và chất bán dẫn. Các biện pháp gần đây còn nhắm tới cả nhà cung ứng nước ngoài, chẳng hạn các doanh nghiệp bán dẫn Đài Loan nếu sử dụng công nghệ Mỹ.
Bắc Kinh kết luận, nếu không tự phát triển được công nghệ lõi, nước này có thể bị chặn lại đúng lúc cần bứt phá.
“Kế hoạch B” cho thế giới phân mảnh
Vậy nên, “hai vòng tuần hoàn” giống kế hoạch B của Bắc Kinh. Chiến lược chuẩn bị cho kịch bản chuỗi cung ứng quốc tế bị cắt đứt, công nghệ phương Tây bị khóa lại, thậm chí cho những biến động nghiêm trọng hơn quanh eo biển Đài Loan. Trung Quốc chính thức đặt mục tiêu thống nhất với Đài Loan vào năm 2049, nhưng ngôn ngữ chính sách của Bắc Kinh ngày càng cứng rắn; trong khi bất kỳ hành động quân sự nào cũng có thể kéo theo các biện pháp trừng phạt quốc tế quy mô lớn.
Tuy nhiên, tự chủ công nghệ nói dễ hơn làm. Trung Quốc từng đổ nhiều tiền vào các kế hoạch như “Made in China 2025”, đặc biệt trong ngành bán dẫn, nhưng vẫn cách xa Mỹ và Đài Loan ở nhiều khâu then chốt. Như quan chức Trung Quốc thừa nhận, công nghệ mới không giống đường sá hay cầu cống, không thể hoàn thành chỉ bằng cách rót thật nhiều vốn.
Không đóng cửa, nhưng nhà nước mạnh hơn
Bắc Kinh khẳng định “hai vòng tuần hoàn” không phải tự cô lập. Theo ông Tập, mô hình mới không phải “tuần hoàn nội địa khép kín”, mà là hệ thống mở, trong đó nội địa và quốc tế cùng vận động. Một số doanh nghiệp nước ngoài thậm chí có thể tiếp cận thị trường Trung Quốc dễ hơn trong các lĩnh vực như tài chính và hàng tiêu dùng.
Tuy nhiên, xu hướng chung vẫn rõ: sản xuất trong nước quan trọng hơn, kiểm soát của nhà nước mạnh hơn, đặc biệt trong các ngành chiến lược như viễn thông, quốc phòng và hạ tầng số. Năm 2020, Trung Quốc bất ngờ đình chỉ thương vụ niêm yết kỷ lục của Ant Group cho thấy nhà nước muốn kiềm chế cả những tập đoàn công nghệ tư nhân lớn như Alibaba hay Tencent, không để chúng trở thành trung tâm quyền lực ngoài tầm kiểm soát.
Toàn cầu hóa xoay quanh Trung Quốc
Chiến lược này không đồng nghĩa Trung Quốc rút khỏi thế giới. Trái lại, nó có thể khiến Bắc Kinh đầu tư mạnh hơn vào các quan hệ ngoài phương Tây: Đông Nam Á, Trung Á, châu Phi, Mỹ Latinh và các nước trong Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Mục tiêu dài hạn là tạo ra “vùng ảnh hưởng kinh tế Trung Quốc”, nơi thương mại, công nghệ và đổi mới không còn chảy chủ yếu về phương Tây, mà xoay quanh Trung Quốc.
Rủi ro rất lớn. Tăng trưởng Trung Quốc có thể thấp hơn, năng suất và đổi mới có thể trì trệ nếu vốn nhà nước bị đổ vào các dự án kém hiệu quả. Tuy nhiên, phương Tây cũng đối mặt với thế tiến thoái lưỡng nan: càng ép Trung Quốc rời khỏi hệ thống công nghệ toàn cầu, Bắc Kinh càng có động lực tự xây hệ sinh thái riêng; nếu thành công, phương Tây có thể mất quyền tiếp cận những công nghệ Trung Quốc phát triển trong tương lai.
“Hai vòng tuần hoàn” là dấu hiệu của thời đại mới: toàn cầu hóa không biến mất, nhưng bị chia lại thành các quỹ đạo cạnh tranh. Với Trung Quốc, đây là chiến lược sinh tồn trong cuộc Chiến tranh Lạnh công nghệ. Với thế giới, đây là lời cảnh báo kỷ nguyên hội nhập một chiều, nơi mọi chuỗi cung ứng đều hướng tới hiệu quả tối đa, đang nhường chỗ cho kỷ nguyên của an ninh, tự chủ và nghi kỵ.
shared via noemamag,
