Khi quyền lực ngân hàng định hình nền kinh tế Colombia
29/05/26
Sự tập trung quyền lực ngân hàng đã làm thay đổi sâu sắc kinh tế và xã hội Colombia. Khi vốn tài chính nằm trong tay một số ít ngân hàng lớn, cạnh tranh bị hạn chế, doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tiếp cận tín dụng, người gửi tiền nhận lợi ích rất thấp so với lợi nhuận mà các định chế tài chính thu về. Dù các ngân hàng lớn thường nói về thúc đẩy bao trùm tài chính, vị thế thống trị trên thực tế lại góp phần làm gia tăng bất bình đẳng.
Năm 2024, chính phủ của Tổng thống Gustavo Petro đề xuất chuyển một phần tiền tiết kiệm của người dân vào các dự án sản xuất như mở rộng đất nông nghiệp, nhà ở và năng lượng tái tạo, với mục tiêu tài trợ cho giảm phát thải và các ưu tiên phát triển quốc gia. Đề xuất này sẽ buộc các ngân hàng tư nhân hướng dòng vốn vào những lĩnh vực lợi ích quốc gia với lãi suất ưu đãi.
Kế hoạch lập tức gây tranh cãi. Một bên là lợi ích của ngân hàng, muốn biến tiền tiết kiệm thành nguồn sinh lời cao. Bên kia là ý định của chính phủ, muốn dùng nguồn vốn này để cung cấp tín dụng rẻ hơn cho các mục tiêu công. Sau quá trình vận động hành lang mạnh mẽ, các ngân hàng lớn đã ngăn được dự luật. Cuộc đối đầu cho thấy sức ảnh hưởng đáng kể của các ngân hàng với chính sách quốc gia.
Cội rễ từ cải cách tài chính
Nguồn gốc của tình trạng tập trung ngân hàng tại Colombia nằm ở các cải cách tài chính thập niên 1990. Trước đó, hệ thống ngân hàng gồm nhiều tổ chức cho vay chuyên biệt, lãi suất chịu kiểm soát của nhà nước, tín dụng bị phân bổ có chọn lọc và Ngân hàng Trung ương giữ vai trò nguồn lực nội địa cơ bản.
Sau khủng hoảng kinh tế thập niên 1980, các chương trình điều chỉnh cơ cấu của IMF và Ngân hàng Thế giới thúc đẩy Colombia tự do hóa thương mại, phi điều tiết thị trường tài chính và tư nhân hóa doanh nghiệp nhà nước. Cải cách được quảng bá là sẽ giúp hệ thống ngân hàng ổn định hơn, phân bổ vốn hiệu quả hơn và đưa tài sản tài chính vào đầu tư sản xuất.
Nhưng tự do hóa không đi cùng giám sát đủ mạnh. Trong thập niên 1990, lãi suất thấp của các tổ chức tiết kiệm và nhà ở kích hoạt bùng nổ tín dụng thế chấp mà không có kiểm tra tín nhiệm thích đáng. Khi giá bất động sản giảm và lãi suất tăng, nhiều người vay gặp khó khăn trong trả nợ. Cú sốc từ khủng hoảng châu Á cùng với nợ công cao và bất ổn chính trị, dẫn tới khủng hoảng tài chính cuối thập niên.
Sau khủng hoảng, nhiều ngân hàng nhỏ bị sáp nhập, mua lại hoặc thanh lý. Các tổ chức tiết kiệm và nhà ở buộc phải chuyển thành ngân hàng thương mại. Thay vì tạo cạnh tranh rộng hơn, Colombia bước vào thời kỳ tập trung ngân hàng ngày càng mạnh.
Một số ít ngân hàng kiểm soát tín dụng
Hiện nay, trong 29 ngân hàng được đăng ký, chỉ bảy ngân hàng thu hút tiền gửi và quản lý khoản vay tương đương 80% nguồn vốn cả nước. Mức độ tập trung này thể hiện rõ ở lợi nhuận. Năm 2022, ba ngân hàng lớn nhất chiếm 75% lợi nhuận toàn ngành. Riêng Bancolombia, ngân hàng lớn nhất cả nước, lấy gần một nửa lợi nhuận.
Bốn tập đoàn tài chính lớn nhất kiểm soát từ 75-80% tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu của lĩnh vực tài chính. Những người hưởng lợi lớn nhất là 13 tập đoàn tài chính đại diện cho các nhóm kinh tế mạnh nhất Colombia. Các tập đoàn này sở hữu ngân hàng, nắm các công ty bảo hiểm và quỹ hưu trí lớn.
Grupo Sura, chủ sở hữu Bancolombia, đồng sở hữu quỹ hưu trí Protección. Grupo Aval kiểm soát các ngân hàng Popular, Occidente, Bogotá và AV Villas, đồng thời sở hữu quỹ hưu trí Porvenir. Hai quỹ Porvenir và Protección chiếm gần 90% người tham gia hệ thống quỹ hưu trí tư nhân tại Colombia. Grupo Bolívar, chủ sở hữu Banco Davivienda, cũng nắm Seguros Bolívar, một trong những công ty bảo hiểm quan trọng nhất nước.
Sự đan xen giữa ngân hàng, bảo hiểm và hưu trí khiến quyết định của nhóm nhỏ định chế tài chính có thể ảnh hưởng trực tiếp tới dòng vốn trong nền kinh tế thực. Khi các tập đoàn tài chính vừa kiểm soát tiền gửi, tín dụng, bảo hiểm và tiết kiệm hưu trí, quyền lực vượt xa hoạt động ngân hàng thông thường.
Bao trùm tài chính hay chi phí cao?
Sự thống trị của các tập đoàn tài chính tác động trực tiếp tới cạnh tranh và hiệu quả dịch vụ ngân hàng. Colombia có biên độ trung gian tài chính rất cao, tức khoảng cách giữa lãi suất ngân hàng thu từ khoản vay và lãi suất trả cho người gửi tiền. Các ngân hàng lớn thường trả lãi tiết kiệm rất thấp nhưng tính lãi vay cao.
Ngoài lợi nhuận từ chênh lệch lãi suất, ngân hàng còn thu lớn từ phí dịch vụ. Phí giao dịch tại Colombia, từ rút tiền ATM, chuyển khoản đến sử dụng thẻ, thuộc nhóm cao trong khu vực. Khi nhận lương tối thiểu, nếu bạn gửi tiền vào tài khoản tiết kiệm có thể phải trả nhiều loại phí hằng tháng. Tổng chi phí có thể chiếm khoảng 4% thu nhập tháng, trong khi ngân hàng trả lãi tiết kiệm rất thấp và hưởng biên lợi nhuận lớn.
Tình trạng tập trung cũng quyết định ai được tiếp cận tín dụng. Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm 99,5% tổng số doanh nghiệp và tạo ra 65% việc làm tại Colombia, nhưng chỉ nhận khoảng 7% tín dụng ngân hàng. Lãi suất cao và chi phí dịch vụ lớn khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ ngại tìm đến nguồn vốn chính thức. Điều này làm vòng xoáy tập trung tiếp tục mạnh hơn. Ngân hàng lớn có quyền chọn khách hàng, doanh nghiệp nhỏ khó lớn lên, đối thủ mới khó gia nhập thị trường.
Quyền lực tài chính trở thành quyền lực chính trị
Tập trung lợi nhuận tài chính kéo theo hệ quả chính trị. Nhiều đảng truyền thống tại Colombia nhận tài trợ từ các tập đoàn tài chính. Năm 2022, Luis Carlos Sarmiento Angulo, người đứng đầu Grupo Aval đến năm 2024, từng đóng góp hơn 11 tỷ peso Colombia cho các đảng truyền thống, gần gấp đôi mức năm 2018. Grupo Aval cũng tài trợ hơn 66% trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2018 của Iván Duque.
Quyền lực này còn xuất hiện trong các dự án hạ tầng và bê bối tham nhũng. Các quỹ hưu trí từng đầu tư vào những dự án đường bộ có liên hệ chính trị, như Ruta del Sol. Năm 2012, Corficolombiana, công ty con thuộc Grupo Aval, hối lộ quan chức Colombia để giữ quyền mở rộng dự án đường dài 527 km. Năm 2023, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ trừng phạt Grupo Aval và Corficolombiana liên quan đến vụ việc này.
Vì vậy, tranh luận quanh đề xuất của Petro không chỉ là câu chuyện kỹ thuật về tín dụng ưu đãi. Câu hỏi lớn hơn là tiền tiết kiệm của công dân nên phục vụ lợi nhuận tư nhân hay lợi ích công cộng. Tháng 8/2024, dù không thông qua được luật buộc ngân hàng cung cấp tài chính rẻ hơn cho dự án phát triển, Petro đạt thỏa thuận với các ngân hàng lớn để bảo đảm 13,6 tỷ USD cho các dự án nhà ở, công nghiệp, chế tạo, nông nghiệp và du lịch.
Đây là bước tiến nhỏ nhưng chưa thay đổi cấu trúc quyền lực. Các khoản vay vẫn chịu lãi suất cao, các tập đoàn tài chính lớn vẫn nắm quyền điều hướng nền kinh tế Colombia. Khi một số ít ngân hàng kiểm soát dòng tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm và hưu trí, vấn đề không chỉ là cạnh tranh thị trường. Câu hỏi đặt ra là, ai có quyền quyết định tương lai phát triển của cả nền kinh tế.
shared via phenomenalworld,
