Brazil và bài toán kiểm soát dòng vốn thời kỳ lạm phát mới
02/06/26
Các ngân hàng trung ương một lần nữa trở thành tâm điểm của tranh luận kinh tế toàn cầu. Sau hơn ba thập niên lạm phát thấp tại các nước giàu, làn sóng giá cả tăng mạnh giai đoạn 2021–2023 đã kéo chính sách tiền tệ ra khỏi phạm vi kỹ thuật hẹp và biến nó thành vấn đề chính trị. Tại Mỹ, không ít bình luận viên xem lạm phát là một trong những nguyên nhân giúp Tổng thống Donald Trump thắng cử. Ở nhiều quốc gia khác, giá cả leo thang cũng góp phần khiến cử tri trừng phạt các chính phủ đương nhiệm.
Nhưng tại các nền kinh tế phương Nam, câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Những nước nằm thấp hơn trong thứ bậc tiền tệ quốc tế dễ tổn thương trước chu kỳ tài chính toàn cầu, dòng vốn đảo chiều và sức mạnh của đồng USD. Với họ, chính sách tiền tệ không chỉ là chuyện nâng hay hạ lãi suất, đó còn là bài toán về quyền tự chủ kinh tế.
Brazil là ví dụ điển hình. Đồng real biến động mạnh, lạm phát thường chịu tác động lớn từ tỷ giá, tranh luận kinh tế ba năm qua chủ yếu xoay quanh mức lãi suất do ngân hàng trung ương đặt ra. Lãi suất cao gây hệ quả lớn, nhất là trong việc tái sản xuất bất bình đẳng. Nhưng nếu chỉ tập trung vào lãi suất, Brazil sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn. Liệu Brazil có cần quay lại với các công cụ kiểm soát dòng vốn không?
Lula và giới hạn của thay đổi nhân sự
Năm 2023, khi Luiz Inácio Lula da Silva bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ ba, ông không thể lập tức bổ nhiệm người đứng đầu Ngân hàng Trung ương Brazil. Theo luật được thông qua dưới thời Jair Bolsonaro, nhiệm kỳ của lãnh đạo ngân hàng trung ương được cố định và không trùng với chu kỳ bầu cử, nhằm tránh chính trị hóa chính sách tiền tệ.
Trên thực tế, chính trị vẫn hiện diện. Roberto Campos Neto, chủ tịch ngân hàng trung ương do Bolsonaro bổ nhiệm, bị xem là thân cận với cựu tổng thống cánh hữu. Chỉ vài tuần sau khi trở lại nắm quyền, Lula công khai chỉ trích Campos Neto và lãi suất cao, cho rằng chính sách này cản trở tăng trưởng và tạo việc làm.
Nhiều người kỳ vọng năm 2025, khi Lula có thể thay lãnh đạo ngân hàng trung ương, chính sách tiền tệ sẽ mềm hơn. Nhưng điều này không xảy ra. Gabriel Galípolo, người được Lula bổ nhiệm và từng có liên hệ với giới kinh tế cánh tả, cuối cùng vẫn ủng hộ việc dừng hạ lãi suất rồi đảo chiều sang tăng. Lãi suất cơ bản từ 10,5% đã lên 13,25%, trong đó có các đợt tăng mạnh 1 điểm phần trăm.
Lý do nằm ở diễn biến lạm phát. Tháng 4/2022, sau khi đạt đỉnh 12,1%, lạm phát Brazil giảm xuống 3,2% vào tháng 6/2023. Nhưng sau đó, giá cả tăng trở lại và kết thúc năm 2024 ở mức 4,8%, vượt ngưỡng trên của cơ chế mục tiêu lạm phát.
Tỷ giá và chu kỳ tài chính toàn cầu
Các nhà kinh tế chính thống thường đổ lỗi cho bất định tài khóa và kêu gọi thắt lưng buộc bụng. Nhưng cách giải thích này bỏ qua yếu tố then chốt trong nền kinh tế Brazil là tỷ giá. Đồng real mất giá làm tăng giá hàng nhập khẩu, hàng hóa có thể giao dịch và thậm chí một số dịch vụ như tiền thuê nhà.
Tỷ giá Brazil không chỉ do yếu tố trong nước quyết định. Nó vận động cùng các đồng tiền của nhiều nền kinh tế ngoại vi khác, phản ứng với thanh khoản toàn cầu và chính sách tiền tệ Mỹ. Khi dòng vốn rời khỏi các nước ngoại vi, đồng nội tệ giảm giá, lạm phát tăng, trong khi hoạt động kinh tế suy yếu.
Chính phủ khi đó đối mặt lựa chọn khó khăn. Nếu tăng lãi suất để giữ vốn và giảm áp lực tỷ giá, kinh tế có thể co lại. Nếu chấp nhận lạm phát để tránh bóp nghẹt tăng trưởng, sức mua của người dân bị bào mòn. Các nước giàu có đồng tiền mạnh ít chịu bài toán này hơn, vì biến động tỷ giá truyền vào giá cả ở mức thấp hơn.
Lịch sử Brazil cho thấy vòng lặp này đã nhiều lần xuất hiện. Cuối thập niên 1990, các cú sốc từ Mexico, Đông Á và Nga buộc Brazil phải thả nổi đồng real và chuyển sang cơ chế mục tiêu lạm phát. Đầu thập niên 2000, khi Trung Quốc hội nhập sâu vào thương mại toàn cầu, giá hàng hóa và dòng vốn cùng bùng nổ, giúp đồng real mạnh lên, lạm phát ổn định hơn và Lula có thêm không gian cho chính sách giảm bất bình đẳng.
Nhưng sau năm 2011, khi chu kỳ thuận lợi đảo chiều đồng real mất giá mạnh, lạm phát tăng và Brazil rơi vào giai đoạn bất ổn. Đại dịch sau đó lại kéo dòng vốn rời khỏi các nền kinh tế ngoại vi, khiến đồng real giảm khoảng 30% trong năm 2020 và lạm phát quay lại mức hai chữ số.
Kiểm soát dòng vốn và quyền tự chủ chính sách
Câu hỏi đặt ra là vì sao Brazil tiếp tục mở cửa sâu với các dòng vốn có thể gây bất ổn. Lập luận quen thuộc là vốn nước ngoài giúp thúc đẩy phát triển, đem lại công nghệ và đầu tư. Nhưng phần lớn dòng vốn không phải đầu tư sản xuất dài hạn, tiền nóng tìm kiếm lợi nhuận ngắn hạn. Những dòng tiền này có thể vào nhanh, rút nhanh, để lại biến động tỷ giá, lãi suất và lạm phát.
Sau Thế chiến II, trật tự Bretton Woods từng thừa nhận quyền của các chính phủ trong việc kiểm soát dòng vốn. Nhưng từ thập niên 1990, xu hướng tự do hóa tài chính mạnh lên. Brazil cùng nhiều nước Mỹ Latinh nới lỏng kiểm soát ngoại hối và mở rộng khả năng chuyển đổi của đồng tiền.
Sau cuộc Đại Suy thoái toàn cầu năm 2008, ngay cả IMF cũng dần thừa nhận kiểm soát dòng vốn có thể hữu ích trong một số hoàn cảnh. Brazil từng thử quản lý dòng vốn dưới thời Dilma Rousseff bằng thuế chọn lọc và yêu cầu dự trữ với một số hoạt động ngoại hối, đặc biệt là phái sinh tiền tệ. Các biện pháp này từng giúp giảm biến động, nhưng bị bỏ lại khi áp lực từ thị trường và chính trị gia tăng.
Vấn đề không chỉ là ổn định kinh tế. Dòng vốn tự do còn tạo quyền lực chính trị cho giới tài chính. Khi thị trường không hài lòng với chính sách, phản ứng có thể xuất hiện ngay trên tỷ giá. Tháng 11/2024, sau khi Bộ Tài chính Brazil công bố kế hoạch tài khóa có nội dung tăng thuế người giàu để bù đắp miễn giảm thuế cho một phần tầng lớp trung lưu, đồng real mất gần 4% chỉ trong hai ngày. Một nhà quản lý danh mục nói thẳng với tờ Financial Times rằng cách duy nhất thị trường có thể “gọi sự chú ý” của chính phủ là thông qua tỷ giá.
Đây là dạng kỷ luật thị trường có thể bóp nghẹt chương trình dân chủ. Nếu chính phủ cánh tả luôn bị buộc phải chứng minh với giới tài chính rằng mình đủ “trách nhiệm” bằng cách cắt chi tiêu và tránh đánh thuế người giàu, không gian cải cách xã hội sẽ ngày càng nhỏ.
Vì vậy, kiểm soát dòng vốn không phải công cụ lỗi thời. Với Brazil, đây có thể là cách giành lại một phần quyền tự chủ tiền tệ, giảm tác động của chu kỳ tài chính toàn cầu và hạn chế quyền lực gây sức ép của giới tài chính với chính sách dân chủ.
shared via phenomenalworld,
