Đừng nhìn vào giá xăng, hãy nhìn vào diesel
30/03/26
 |
| Giá diesel tăng cao đang đẩy chi phí sản xuất bia của Maui Brewing, một nhà máy bia ở Kihei, Hawaii, lên cao. Nhà máy này nhập khẩu nguyên liệu thô để sản xuất bia. Ảnh: Gabriela Bhaskar |
Xăng tăng giá làm người dân khó chịu. Diesel tăng giá khiến nền kinh tế tổn thương. Khi nhiên liệu của xe tải, tàu hàng, máy kéo và chuỗi cung ứng leo thang nhanh hơn xăng, đòn đánh ấy sớm muộn cũng sẽ hiện lên trên giá thực phẩm, phí giao hàng và chi tiêu hằng ngày.
Xăng gây chú ý, diesel gây hệ quả
Giá xăng luôn chiếm ánh đèn sân khấu. Nó hiện ra ngay trước mắt người dân, trên bảng điện tử ở mỗi trạm nhiên liệu. Nó chọc thẳng vào tâm lý cử tri. Nhưng đó chưa chắc là tín hiệu đáng sợ nhất. Thứ đáng sợ hơn là diesel.
Xăng chủ yếu phục vụ xe cá nhân. Diesel vận hành nền kinh tế thực. Nó kéo xe tải, chạy tàu chở hàng, nuôi máy móc nông nghiệp và chống đỡ phần lớn hệ thống hậu cần. Khi xăng tăng giá, người dân đi lại tốn kém hơn. Khi diesel tăng giá, gần như mọi thứ đều đắt đỏ. Xăng là câu chuyện của túi tiền cá nhân. Diesel là câu chuyện của giá cả trên diện rộng.
Vì sao diesel nguy hiểm hơn?
Giá diesel tại Mỹ tăng gần 45% kể từ khi chiến sự nổ ra, trong khi xăng tăng khoảng 33%. Khoảng chênh ấy không phải chi tiết kỹ thuật. Nó cho thấy cú sốc đang dồn vào mạch máu của chuỗi cung ứng, chứ không chỉ vào bình xăng của người lái xe.
Diesel thường tăng nhanh hơn xăng vì nhiều lý do. Nhu cầu cao hơn. Chi phí vận chuyển lớn hơn. Thuế liên bang cũng nặng hơn. Hơn nữa, dù phần lớn diesel ở Mỹ đến từ nguồn cung nội địa, giá cả vẫn bị kéo theo mặt bằng quốc tế. Giá dầu thô chỉ là một phần của vấn đề. Phần còn lại nằm ở lọc dầu, phân phối, logistics và thuế phí.
Nói cách khác, diesel không tăng vì chiến tranh. Nó tăng vì cả hệ thống đang trở nên đắt đỏ.
Cú sốc không dừng ở doanh nghiệp
Doanh nghiệp là bên chịu đòn đầu tiên. Nhưng người tiêu dùng mới là bên trả hóa đơn cuối cùng.
Một hãng bia ở Hawaii phải nhập lúa mạch và hoa bia từ đất liền, rồi lại chở một phần thành phẩm quay ngược trở lại các cảng lục địa. Chỉ riêng vòng vận chuyển ấy cũng đã trở nên đắt đỏ hơn vì phụ phí nhiên liệu bị đẩy lên liên tục. Một khi chi phí logistics tăng, doanh nghiệp chỉ có hai lựa chọn: tăng giá bán, hoặc cắt cấu trúc sản phẩm và vận hành. Không có phép màu thứ ba.
Đó là cơ chế lan truyền rất đơn giản. Diesel tăng. Phí vận chuyển tăng. Giá thành tăng. Giá bán lẻ tăng. Người tiêu dùng trả tiền.
Thực phẩm là nơi cảm nhận rõ nhất
Không có ngành nào thoát khỏi diesel dễ dàng. Nhưng thực phẩm là nơi nhạy cảm nhất.
Nông nghiệp dùng diesel để chạy máy kéo, máy gặt, vận chuyển nông sản ra thị trường. Điều đó có nghĩa giá diesel không chỉ tác động đến chi phí đưa thực phẩm tới siêu thị; nó còn tác động đến chi phí làm ra thực phẩm ngay từ đầu. Khi nhiên liệu tăng ở cả đầu sản xuất lẫn đầu vận tải, giá thực phẩm gần như chắc chắn sẽ nhích lên.
Tác động ấy hiện ra trước tiên ở hàng nhập khẩu và hàng trái mùa. Một nền kinh tế quen với chuỗi giao hàng “đúng lúc”, quen với việc rau quả có mặt quanh năm bất kể mùa vụ, sẽ sớm nhận ra rằng sự phong phú ấy phụ thuộc rất nhiều vào nhiên liệu rẻ. Khi diesel đắt lên, sự tiện lợi cũng đắt theo. Kệ hàng có thể nghèo đi. Lựa chọn có thể ít hơn. Giá cả khó có lý do để đứng yên.
Kẻ yếu sẽ gãy trước
Các tập đoàn lớn có bộ đệm. Họ có dự trữ tiền mặt, quy mô mua hàng và dư địa thương lượng. Doanh nghiệp nhỏ thì không.
Một công ty vận tải nhỏ ở Nam California, cho biết mỗi xe tải có thể tiêu thụ hơn 300 gallon nhiên liệu mỗi tuần, tương đương khoảng 2.000 USD. Ở mức giá hiện nay, công ty gần như chỉ hòa vốn, trong khi vẫn phải rút quỹ dự phòng để mua nhiên liệu. Đó không phải hoạt động kinh doanh lành mạnh. Đó là cầm cự.
Tệ hơn nữa là các chủ xe độc lập. Họ thường chạy từng chuyến với mức giá cố định và gần như không thể tăng phí nhanh như doanh nghiệp lớn. Nhiên liệu vốn đã là một trong những chi phí lớn nhất. Khi giá diesel nhảy vọt, phần lợi nhuận mong manh gần như bị xóa sạch. Trong chuỗi cung ứng, mắt xích yếu nhất luôn gãy trước. Lần này cũng vậy.
Giá dầu hạ, áp lực vẫn chưa tan
Thị trường dầu có thể dịu lại. Nhưng giá cả đời thực không hạ nhanh như bảng điện tử trên sàn giao dịch.
Lý do rất rõ. Phụ phí được áp. Hợp đồng bị sửa. Hạ tầng sản xuất và lưu trữ năng lượng ở Vùng Vịnh gián đoạn. Ngay cả khi eo biển Hormuz vận hành bình thường trở lại, công suất sản xuất và chuỗi cung ứng cũng cần thời gian để hồi phục. Áp lực giá vì thế sẽ kéo dài lâu hơn cảm giác tức thời của thị trường.
Doanh nghiệp hiểu điều đó nên họ đã bắt đầu tự điều chỉnh. Hãng bia ở Hawaii chuyển hướng phân phối sang Bờ Tây thay vì các bang xa hơn, đồng thời tìm đối tác sản xuất ngay trên đất liền để cắt bớt vòng vận chuyển vô lý. Khi năng lượng đắt đỏ, mọi chuỗi cung ứng thừa động tác đều trở thành gánh nặng.
Điều đáng lo không phải cây xăng, mà là giỏ hàng
Giá xăng luôn thu hút sự chú ý vì nó dễ thấy. Nhưng diesel mới là thứ quyết định áp lực giá sẽ đi đến đâu. Âm thầm hơn, nhưng cũng tàn nhẫn hơn.
Xăng làm người dân nhăn mặt khi đổ đầy bình xe. Diesel làm doanh nghiệp tăng phụ phí, nhà vận tải bào mòn tiền mặt, nông sản đắt lên và hóa đơn đi chợ nặng hơn. Đó là lý do cú sốc diesel đáng sợ hơn cú sốc xăng: nó không chỉ làm chi phí di chuyển tăng. Nó làm chi phí sống tăng. Lạm phát vì thế nổ ra khắp nơi.
shared via nytimes,
