Xe điện Mỹ và bài toán quyền lợi của công nhân Mexico
23/06/26
Đạo luật Giảm lạm phát của Mỹ đang biến Mexico thành điểm đến hấp dẫn trong chuỗi cung ứng xe điện Bắc Mỹ. Tuy nhiên, phía sau làn sóng nhà máy mới là câu hỏi chưa có lời giải: liệu dòng vốn xanh có giúp công nhân Mexico có lương cao hơn, công đoàn mạnh hơn và điều kiện làm việc tốt hơn, hay chỉ tái tạo cuộc đua xuống đáy dưới vỏ bọc chuyển dịch năng lượng?
Cơn sốt đầu tư sau IRA
Kể từ khi Tổng thống Joe Biden ký Đạo luật Giảm lạm phát, gọi tắt là IRA vào tháng 8/2022, ngành lắp ráp ô tô và linh kiện Mexico bước vào giai đoạn sôi động mới. Tesla công bố kế hoạch xây nhà máy xe điện tại Santa Catarina, bang Nuevo León. Jetour, hãng xe thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc, cũng lên kế hoạch sản xuất tại Mexico. Các nhà cung ứng theo sau: AGP Group, nhà cung cấp kính cho Tesla, dự kiến mở nhà máy mới; Metalsa, nhà sản xuất khung gầm cho Toyota, mở cơ sở thứ hai ở Guanajuato.
Sự lạc quan không khó hiểu. IRA tạo tín dụng thuế cho xe sạch, nhưng để đủ điều kiện, xe phải được lắp ráp cuối cùng tại Bắc Mỹ và đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc khoáng sản, pin, linh kiện. Mexico, với tư cách thành viên USMCA cùng Mỹ và Canada, trở thành địa điểm lý tưởng: gần thị trường Mỹ, có ngành ô tô lâu đời, chi phí thấp hơn và nằm trong khu vực được hưởng ưu đãi. Nếu châu Âu phàn nàn rằng IRA loại các hãng xe khỏi ưu đãi, Mexico lại nhìn thấy cơ hội. Tuy nhiên, cơ hội này không chỉ là kinh tế mà còn liên quan tới lithium, đồng, nickel, cobalt, các khoáng sản chiến lược của chuyển dịch xanh, và tới quyền lực của người lao động trong một chuỗi cung ứng đang được tái tổ chức.
USMCA và lời hứa nâng chuẩn lao động
IRA đến chỉ ba năm sau khi USMCA thay thế NAFTA. Hiệp định mới được quảng bá như bước tiến so với mô hình thương mại tự do cũ, đặc biệt vì đưa lao động vào trung tâm văn bản pháp lý. Trong ngành ô tô, USMCA yêu cầu 40-45% hàm lượng xe phải được sản xuất bởi lao động hưởng ít nhất 16 USD/h nếu muốn được hưởng ưu đãi thuế quan. Hiệp định cũng có các chương về quyền lao động, tự do hiệp hội, thương lượng tập thể và cơ chế phản ứng nhanh tại từng cơ sở, cho phép công nhân khiếu nại nếu quyền tổ chức công đoàn bị vi phạm.
Trên giấy, đây là thay đổi lớn. Thay vì để công nhân Mỹ và Mexico cạnh tranh trong cuộc đua lương thấp, USMCA hứa hẹn nâng chuẩn lao động toàn khu vực. Nếu công nhân Mexico có công đoàn độc lập và lương tốt hơn, các công ty sẽ khó dùng Mexico chỉ như nơi sản xuất giá rẻ để gây áp lực với lao động Mỹ. Nhưng thực tế phức tạp hơn. Các cơ chế bảo vệ lao động của USMCA có thể giúp công nhân thắng khiếu nại. Chúng lại yếu hơn nhiều khi doanh nghiệp chọn cách đóng cửa và rút vốn.
Di sản hợp đồng bảo vệ chủ
Để hiểu thách thức này, cần nhìn vào mô hình lao động Mexico trước đây. Nhiều thập niên, quan hệ lao động ở Mexico bị chi phối bởi các “hợp đồng bảo vệ chủ sử dụng lao động”. Đây là các thỏa thuận giữa doanh nghiệp và những công đoàn thân nhà nước hoặc thân doanh nghiệp, thường được ký mà công nhân không biết rõ nội dung. Mục tiêu của mô hình này là bảo đảm ổn định đầu tư hơn là bảo vệ người lao động; tạo ra tam giác giữa doanh nghiệp, công đoàn không đại diện thực chất và quan chức nhà nước, qua đó duy trì lương thấp, hạn chế đình công và kiểm soát công nhân.
Từ năm 2018, chính phủ Andrés Manuel López Obrador bắt đầu cải cách sâu rộng. Luật lao động năm 2019 chấm dứt mô hình hợp đồng bảo vệ chủ, củng cố quyền thương lượng tập thể, quyền tự do hiệp hội và quyền công đoàn độc lập. Cùng giai đoạn, lương tối thiểu tăng mạnh, đưa Mexico lên nhóm có mức lương tối thiểu cao hơn trong Mỹ Latin. Trên lý thuyết, đây là nền tảng để công nhân Mexico hưởng lợi từ làn sóng đầu tư mới. Tuy nhiên, luật tốt không đủ nếu doanh nghiệp có thể né tránh trách nhiệm bằng cách rời đi.
Khi doanh nghiệp chọn bỏ chạy
Hai trường hợp VU Manufacturing và Unique Fabricating cho thấy giới hạn của hệ thống mới. Cả hai đều là công ty có trụ sở tại Michigan, Mỹ, vận hành nhà máy linh kiện ô tô tại Mexico. Tại VU Manufacturing ở Piedras Negras, bang Coahuila, công nhân nộp khiếu nại theo cơ chế phản ứng nhanh của USMCA. Khiếu nại đầu tiên thành công, dẫn tới việc công nhân bầu được công đoàn độc lập La Liga. Khiếu nại thứ hai cáo buộc công ty từ chối thương lượng hợp đồng. Mỹ và Mexico xác nhận khiếu nại có cơ sở, yêu cầu VU thực hiện biện pháp khắc phục. Thay vì tuân thủ, VU đóng cửa nhà máy tại Mexico và đưa các lãnh đạo lao động vào danh sách đen. Công nhân mất việc, nhiều khoản lương và trợ cấp thôi việc vẫn chưa được trả đầy đủ, trong khi công ty mẹ ở Mỹ gần như không chịu hậu quả tương xứng. Tại Unique Fabricating ở Querétaro, câu chuyện tương tự xảy ra. Sau khi công đoàn độc lập Transformación Sindical khiếu nại và được xác nhận quyền lợi, công ty đồng ý tôn trọng tự do hiệp hội. Song chỉ vài tháng sau, Unique tuyên bố phá sản và đóng cửa các nhà máy ở Mexico, Mỹ và Canada. Một lần nữa, người lao động phải gánh chi phí lớn nhất.
Thương mại bảo vệ ai?
Những trường hợp này phơi bày sự bất cân xứng cốt lõi của thương mại Bắc Mỹ. Khi lợi ích của nhà đầu tư bị đe dọa, các hiệp định thương mại có cơ chế mạnh để bảo vệ họ. Cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước từng cho phép doanh nghiệp kiện chính phủ nếu chính sách công làm ảnh hưởng tới lợi nhuận hiện tại hoặc kỳ vọng. Tuy nhiên, khi công nhân bị trả đũa, khi nhà máy đóng cửa để né nghĩa vụ lao động, hệ thống lại thiếu công cụ tương đương để buộc công ty mẹ chịu trách nhiệm. Nhà nước Mexico phải xử lý thất nghiệp, trợ cấp thôi việc, an sinh và chi phí xã hội sau đóng cửa. Doanh nghiệp có thể rời đi, còn cộng đồng ở lại với hậu quả.
Điều này cho thấy USMCA, dù có ngôn ngữ tiến bộ về lao động, vẫn là một hiệp định thương mại được thiết kế chủ yếu quanh bảo vệ đầu tư. Lao động được đưa vào, nhưng quyền lực cưỡng chế đối với doanh nghiệp vẫn hạn chế.
Xe điện có thể tái tạo cuộc đua chạm đáy
IRA có thể thúc đẩy Mexico thành trung tâm sản xuất xe điện.Nếu các ưu đãi chỉ kéo thêm nhà máy mà không bảo đảm quyền lao động, kết quả có thể là một chuỗi cung ứng xanh vận hành bằng quan hệ lao động cũ: lương thấp, công đoàn yếu, doanh nghiệp linh hoạt rút đi khi bị đòi hỏi trách nhiệm.
Tại Mỹ, các ưu đãi của IRA cũng không tự động bảo đảm tiêu chuẩn lao động trong ngành ô tô. Chủ tịch UAW Shawn Fain từng cảnh báo rằng trợ cấp xe điện không nhất thiết đi kèm lương tốt và điều kiện làm việc tốt. Công nhân Mexico đối mặt rủi ro tương tự, thậm chí lớn hơn, vì quyền lực xuyên biên giới của các tập đoàn mạnh hơn khả năng thực thi của từng quốc gia. Nếu công ty Mỹ có thể đóng cửa công ty con ở Mexico sau khi công nhân đòi thương lượng tập thể, thông điệp gửi tới toàn ngành rất nguy hiểm: quyền lao động có thể được công nhận trên giấy, nhưng vốn vẫn có thể bỏ chạy.
Bài kiểm tra của thương mại xanh
Cuộc rà soát USMCA dự kiến năm 2026 sẽ là thời điểm quan trọng. Nếu Bắc Mỹ thật sự muốn xây dựng chuỗi cung ứng xe điện bền vững và công bằng, hiệp định phải có cơ chế buộc công ty mẹ chịu trách nhiệm khi công ty con vi phạm quyền lao động hoặc đóng cửa để né nghĩa vụ. Điều này có thể bao gồm chế tài tài chính, nghĩa vụ trả lương và trợ cấp thôi việc xuyên biên giới, hạn chế ưu đãi đối với doanh nghiệp vi phạm, hoặc cơ chế bảo vệ công nhân khi nhà máy rút khỏi thị trường sau khiếu nại lao động.
Chuyển dịch xanh không thể chỉ đo bằng số nhà máy pin, số xe điện hay lượng vốn đầu tư mà phải được đo bằng chất lượng việc làm, quyền công đoàn và khả năng người lao động tham gia vào giá trị mà họ tạo ra. Mexico có thể trở thành trung tâm xe điện của Bắc Mỹ. Tuy nhiên, nếu công nhân vẫn bị bỏ lại khi vốn đổi hướng, cuộc cách mạng xanh sẽ chỉ là một phiên bản mới của thương mại cũ: lợi nhuận được quốc tế hóa, còn chi phí xã hội bị để lại cho người lao động và nhà nước sở tại.
shared via phenomenalworld,
