Tăng trưởng kinh tế có thể là cách nhân loại tự bảo vệ mình
07/08/26
Từ khi bom nguyên tử ra đời, nhân loại lần đầu tiên sở hữu công cụ có thể tự hủy diệt chính mình. Trước đó, nguy cơ tuyệt chủng chủ yếu đến từ tự nhiên, như va chạm thiên thạch hay siêu núi lửa phun trào. Tuy nhiên, kể từ vụ thử hạt nhân đầu tiên tại sa mạc New Mexico, mối đe dọa lớn nhất với nền văn minh ngày càng đến từ chính con người.
Trong nhiều thập niên qua, các rủi ro do hoạt động của con người tạo ra đã nhân lên. Biến đổi khí hậu ở kịch bản trung vị có thể chỉ rất khó chịu, nhưng những kịch bản cực đoan vẫn có khả năng làm lung lay nền văn minh. Công nghệ sinh học có thể cho phép tạo ra mầm bệnh mới, âm thầm lây lan trước khi giết chết không chỉ hàng triệu người, mà có thể cả nhân loại. Một số người, như Elon Musk, lo ngại trí tuệ nhân tạo có thể vượt kiểm soát.
Các triết gia như Nick Bostrom, Derek Parfit và Toby Ord gọi những nguy cơ này là “rủi ro hiện sinh”. Sự sụp đổ không thể phục hồi của nền văn minh không chỉ là thảm kịch đối với hàng tỷ người đang sống. Bi kịch lớn hơn là toàn bộ tiềm năng tương lai của loài người sẽ bị đóng lại. Nếu không tự hủy diệt mình trước, nhân loại có thể tồn tại hàng tỷ năm và tạo điều kiện cho hàng nghìn tỷ cuộc đời hạnh phúc.
Tiến bộ có thật sự nguy hiểm?
Cách nghĩ này khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu “tiến bộ”, đặc biệt là trong công nghệ, có thật sự tốt như thường được giả định. Nick Bostrom từng ví phát triển công nghệ như việc rút các quả bóng từ chiếc bình khổng lồ. Đến nay, nhân loại phần lớn rút được các “quả bóng trắng”, tức những công nghệ có lợi. Song, một ngày nào đó, con người có thể rút trúng “quả bóng đen”, công nghệ có khả năng hủy diệt loài người.
Vì công nghệ cũng là động lực của tăng trưởng kinh tế, câu hỏi đặt ra là tăng trưởng có phải vốn dĩ nguy hiểm hay không. Nếu muốn bảo vệ tương lai, nhân loại có nên chọn trì trệ an toàn thay vì tăng trưởng rủi ro?
Nhân loại có thể đang ở trong “thời kỳ hiểm nguy”, đủ tiến bộ để tạo ra công cụ tự hủy diệt, nhưng chưa đủ giàu có và khôn ngoan để đầu tư tương xứng vào an toàn. Tuy nhiên, đình trệ không giải quyết được vấn đề. Nếu dừng lại ở mức rủi ro cao hiện nay, chỉ cần đủ thời gian, chiến tranh hạt nhân, thảm họa môi trường hoặc tai họa khác vẫn có thể chấm dứt nền văn minh.
Vì sao giàu hơn có thể an toàn hơn?
Tăng trưởng nhanh có thể ban đầu làm rủi ro tăng lên. Khi xã hội còn nghèo, phần lớn nguồn lực được dồn cho tiêu dùng và sinh kế trước mắt. Nhưng khi con người giàu hơn, họ bắt đầu coi trọng những thứ như môi trường, sức khỏe, tuổi thọ và bảo vệ sự sống. Khi ấy, xã hội sẵn sàng dành nhiều nguồn lực hơn cho an toàn.
Lý thuyết kinh tế cho rằng khi thu nhập tăng, lợi ích bổ sung từ tiêu dùng giảm dần. Một USD thêm vào không còn đem lại nhiều thỏa mãn như khi con người nghèo. Ngược lại, khi cuộc sống tốt đẹp hơn, cái giá của việc mất mạng trở nên lớn hơn. Vì vậy, người giàu hơn thường sẵn sàng hy sinh phần thu nhập lớn hơn để bảo vệ sự sống.
So sánh đại dịch hiện nay với cúm Tây Ban Nha năm 1918 cho thấy điều đó. Ngày nay, các xã hội chấp nhận tạm ngưng nhiều hoạt động để giảm tử vong. Năm 1918, dù dịch bệnh chết chóc và cướp đi nhiều người trẻ, các biện pháp phi dược phẩm tại Mỹ nhẹ hơn và thường chỉ kéo dài trung bình một tháng. Một phần lý do là xã hội hiện đại giàu hơn và định giá sự sống cao hơn.
Vì vậy, rủi ro hiện sinh có thể đi theo hình chữ U ngược. Ban đầu, khi kinh tế tăng trưởng, tiêu dùng và hoạt động con người làm rủi ro tăng. Đến một ngưỡng giàu có nhất định, xã hội chuyển thêm nguồn lực sang an toàn, khiến rủi ro giảm. Điều này tương tự “đường cong Kuznets môi trường”, theo đó ô nhiễm tăng ở giai đoạn đầu phát triển, rồi giảm khi người dân giàu hơn và đòi hỏi môi trường sạch hơn.
Đi nhanh qua thời kỳ hiểm nguy
Những người phản đối tăng trưởng có thể đúng trong ngắn hạn. Tăng trưởng nhanh ban đầu cũng có thể khiến rủi ro tăng nhanh hơn. Nhưng họ bỏ lỡ toàn cảnh. Tăng trưởng nhanh cũng giúp nhân loại đi qua phần nguy hiểm của đường cong nhanh hơn. Con người giàu sớm hơn, coi trọng sự sống sớm hơn, đầu tư vào an toàn sớm hơn, và cuối cùng tổng xác suất xảy ra thảm họa hiện sinh có thể thấp hơn.
Trì trệ mới là lựa chọn nguy hiểm nhất, vì nhân loại sẽ mắc kẹt ở mức rủi ro cao. Tình thế này giống như con tàu đang vượt đại dương đầy bão tố. Đứng yên không giúp an toàn hơn; sớm muộn gì cơn gió đủ mạnh hoặc con sóng đủ lớn cũng có thể đánh úp. Cách tốt hơn là đi thật nhanh qua vùng biển nguy hiểm để tới bờ an toàn.
Dĩ nhiên, đây chỉ là mô hình lý thuyết chưa hoàn hảo. Đầu tư vào an toàn trước rủi ro hiện sinh là hàng hóa công toàn cầu, nên rất khó phối hợp, như biến đổi khí hậu đã cho thấy. Tuy nhiên, mô hình gợi ra trực giác quan trọng. Làm con người giàu hơn không chỉ cải thiện đời sống, mà còn thay đổi điều họ coi trọng.
Nếu nỗi sợ công nghệ dẫn tới thêm quan liêu, né tránh rủi ro và trì hoãn đổi mới, nhân loại có thể trở nên kém an toàn hơn trong dài hạn. Với những ai quan tâm tới hậu thế, lựa chọn không phải giữa tăng trưởng nguy hiểm và trì trệ an toàn. Lựa chọn thực sự là giữa trì trệ dễ tổn thương và tăng trưởng đủ nhanh để đưa nhân loại vượt qua thời kỳ hiểm nguy.
shared via worksinprogress,
