Châu Âu bước vào kỷ nguyên tái vũ trang
01/06/26
Viễn cảnh Mỹ rút khỏi vai trò bảo trợ an ninh cho châu Âu, từng được xem là điều khó tưởng tượng, nay đã trở thành khả năng thực tế. Việc Donald Trump mở đàm phán với Nga về xung đột Ukraine mà không có sự đồng thuận của Kyiv, cùng màn đối thoại căng thẳng với Tổng thống Volodymyr Zelensky tại Phòng Bầu dục, khiến các thủ đô châu Âu phải đối diện với câu hỏi, Liên minh châu Âu có thể tồn tại ra sao nếu chiếc ô an ninh xuyên Đại Tây Dương không còn chắc chắn?
Trong 75 năm, NATO là nền tảng của trật tự an ninh châu Âu sau Thế chiến II. Nhưng sự trở lại của Trump và những phát biểu gay gắt của Phó tổng thống JD Vance tại Munich đã làm lung lay niềm tin lâu đời của giới tinh hoa châu Âu vào chủ nghĩa Đại Tây Dương. Friedrich Merz, người được kỳ vọng trở thành thủ tướng Đức, đã cảnh báo châu Âu chỉ còn “năm phút trước nửa đêm” để xây dựng năng lực phòng thủ riêng.
Châu Âu vì vậy bước vào thời kỳ bị ràng buộc bởi an ninh. Nhưng ràng buộc này va vào hai giới hạn khác là kỷ luật tài khóa tự áp đặt và phụ thuộc năng lượng. Các quy tắc ngân sách khiến lục địa khó chi mạnh cho đầu tư công. Trong khi đó, cuộc xâm lược Ukraine của Nga phơi bày mức độ mong manh của châu Âu trước cú sốc khí đốt. Giá năng lượng tăng cao lan khắp nền kinh tế, làm suy yếu tăng trưởng, gây bất mãn xã hội và tạo đà cho các lực lượng cực hữu.
Ukraine và giới hạn của châu Âu
Sau ba năm chiến tranh tiêu hao, thực tế trên chiến trường Ukraine gần như không thay đổi căn bản. Nga vẫn chiếm khoảng 20% lãnh thổ Ukraine và không có dấu hiệu rút lui. Ukraine không từ bỏ khát vọng hội nhập với phương Tây. Vladimir Putin không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào cho phép Ukraine gia nhập NATO.
Các biện pháp trừng phạt của Mỹ và châu Âu cũng không làm suy yếu năng lực chiến tranh của Nga như kỳ vọng. Trong năm 2023 và 2024, nhờ tài nguyên, vũ khí, thực phẩm, phân bón, chính sách tài khóa mở rộng và quan hệ thương mại với Trung Quốc cùng nhiều nước đang phát triển, kinh tế Nga tăng trưởng nhanh hơn nhóm G7.
Trong bối cảnh đó, thỏa thuận “đổi đất lấy hòa bình” được nhắc tới nhiều hơn. Nhưng nếu Ukraine phải chấp nhận mất phần lãnh thổ bị Nga chiếm đóng để giữ phần còn lại, Kyiv sẽ cần bảo đảm an ninh rất vững chắc từ phương Tây.
Chính quyền Trump đã vạch ra giới hạn rõ ràng. Mỹ sẽ không đưa quân tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình hậu chiến tại Ukraine. Điều 5 của NATO sẽ không áp dụng cho các lực lượng châu Âu nếu họ được triển khai tại Ukraine. Kyiv cũng không nên kỳ vọng trở thành thành viên NATO. Điều này đặt trách nhiệm an ninh lên vai châu Âu, trong khi khả năng hành động của châu Âu vẫn hạn chế.
Những tuyên bố về “quân đội châu Âu” và “tự chủ chiến lược” nhanh chóng gặp thực tế lạnh lùng. Ba năm qua, châu Âu gửi tiền và đạn dược cho Ukraine, nhưng không gửi quân. Khi chiến tranh có thể bước vào giai đoạn thương lượng, ý tưởng triển khai lực lượng gìn giữ hòa bình quy mô lớn vẫn thiếu nền tảng thực tế. Ba Lan, nước có quân đội lớn nhất châu Âu và là một trong những bên ủng hộ Ukraine mạnh nhất, đã nói rõ sẽ không đưa quân.
Chủ quyền phải bắt đầu từ quốc phòng và năng lượng
Trong tình thế mới, giới tinh hoa châu Âu ngày càng tin rằng lục địa phải vượt qua các ràng buộc tài khóa để vay và đầu tư vào những trụ cột quyền lực của thế kỷ 21 là quốc phòng, năng lượng sạch, công nghệ. Nhưng cấu trúc của EU khiến bài toán trở nên phức tạp. Chính sách kinh tế nằm nhiều ở Brussels, an ninh vẫn thuộc về từng quốc gia thành viên.
Việc tăng chi quốc phòng thường bị đặt trong thế đối lập với phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, đây không nhất thiết là trò chơi tổng bằng không. Nếu đầu tư quốc phòng được hướng vào sản xuất trong nước, công nghệ, việc làm và năng suất, nó có thể tạo hiệu ứng lan tỏa, tăng nguồn thu thuế và hỗ trợ chi tiêu xã hội. Giai đoạn 1950–1970, nhiều nước châu Âu từng chi khoảng 5% GDP cho quốc phòng mà vẫn mở rộng nhà nước phúc lợi.
Vấn đề nằm ở cách chi. Nếu châu Âu chỉ mua vũ khí sẵn có từ Mỹ hoặc các nhà cung cấp ngoài EU, tác động công nghiệp trong nước sẽ hạn chế. Hiện hơn 80% nguồn vốn mua sắm quốc phòng gần đây của châu Âu chảy vào các sản phẩm có sẵn từ doanh nghiệp ngoài lục địa. Trong khi đó, các dự án quốc phòng chung của EU vẫn thấp xa so với mục tiêu.
Năng lượng cũng là nền tảng của chủ quyền. Trong nhiều thập niên, châu Âu bị kẹt giữa ba trung tâm quyền lực dầu khí là Mỹ, Nga và các vương quốc vùng Vịnh. Các cú sốc dầu mỏ, khí đốt đã nhiều lần buộc châu Âu thay đổi chính sách đối ngoại và an ninh. Vì vậy, nếu muốn thoát khỏi sức ép của cả Putin lẫn Trump, châu Âu phải đi theo con đường xanh. Mua thêm khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ chỉ làm sâu thêm phụ thuộc vào hạ tầng nhiên liệu hóa thạch.
Mô hình tăng trưởng mới đầy mâu thuẫn
Logic mới của châu Âu là tìm mô hình tăng trưởng dựa trên tái vũ trang và công nghiệp xanh, thay cho giai đoạn trì trệ, phân mảnh và thắt lưng buộc bụng kéo dài. Ủy ban châu Âu ước tính các quốc gia thành viên cần chi thêm khoảng 500 tỷ euro cho quốc phòng trong thập niên tới. EU cũng chuẩn bị kích hoạt điều khoản thoát hiểm tài khóa, cho phép các nước vượt giới hạn nợ và thâm hụt chung để tăng chi quốc phòng.
Nhưng tăng tiền chưa đủ để tạo chủ quyền. Châu Âu phải quyết định ngành nào cần tự sản xuất, ngành nào có thể mua ngoài, và làm sao phối hợp giữa các quốc gia. Trong quốc phòng, Pháp nghiêng về xây dựng tổ hợp công nghiệp quân sự châu Âu; Đức, Ba Lan, các nước Baltic và Anh lâu nay thường gần với lựa chọn mua từ Mỹ. Trong năng lượng sạch, bài toán tương tự xuất hiện. Một số ngành như pin mặt trời gần như đã mất vào tay Trung Quốc, nhưng những công nghệ có ý nghĩa an ninh và chiến lược vẫn có thể được đưa trở lại châu Âu.
Nếu “an ninh” trở thành từ khóa chi phối giai đoạn tiếp theo của dự án châu Âu, câu hỏi là khí hậu và phúc lợi xã hội sẽ được đặt ở đâu. Kết hợp hành động khí hậu với tái vũ trang có thể tạo ra đầu tư mới, nhưng cũng có nguy cơ nuôi dưỡng chủ nghĩa dân tộc trong bối cảnh di cư khí hậu và cực hữu trỗi dậy.
Châu Âu đang cố trở thành cực quyền lực có chủ quyền hơn, nhưng tiền không tự mua được chủ quyền. Muốn xây dựng trật tự mới, lục địa này phải trả lời câu hỏi chính trị nền tảng, điều gì đáng để đầu tư, bảo vệ và hy sinh.
shared via phenomenalworld,
