Châu Âu tiến gần cuộc chiến thương mại với Trung Quốc
29/05/26
 |
| Xe điện sản xuất tại Trung Quốc đang chờ xuất khẩu tại cảng Hàng Châu, miền đông Trung Quốc. Ảnh: Agence France-Presse |
Hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào châu Âu, đe dọa nền sản xuất của lục địa già. Brussels muốn giảm phụ thuộc vào Bắc Kinh, nhưng cái giá của sự cai nghiện có thể rất đau đớn.
Cơn hoảng loạn sau những container giá rẻ
Khi Kaja Kallas, nhà ngoại giao hàng đầu của Liên minh châu Âu, ví việc chấm dứt phụ thuộc vào Trung Quốc như cuộc “hóa trị”, bà không chỉ dùng ẩn dụ mạnh; bà nói ra tình hình của Brussels: châu Âu biết mình đang mắc bệnh, nhưng phương thuốc có thể khiến cơ thể đau đớn trước khi khỏe lại.
Trong nhiều năm, châu Âu hưởng lợi từ hàng hóa Trung Quốc: rẻ, dồi dào, ngày càng tinh vi. Người tiêu dùng có xe điện giá tốt hơn, thiết bị xanh dễ tiếp cận hơn, hàng công nghiệp đầu vào rẻ hơn. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi là nỗi lo ngày càng lớn: nếu Trung Quốc thống trị những lĩnh vực sản xuất then chốt, châu Âu sẽ còn lại gì ngoài vai trò thị trường tiêu thụ?
Nỗi bất an biến thành hoảng loạn chính sách. Các quan chức và doanh nghiệp châu Âu nhìn thấy làn sóng nhập khẩu từ Trung Quốc không còn là hiện tượng thương mại bình thường, mà là nguy cơ hiện sinh đối với nền công nghiệp. Với lục địa từng xây dựng sự thịnh vượng trên xe hơi, hóa chất, máy móc và công nghệ xanh, viễn cảnh bị hàng Trung Quốc lấn át không chỉ là chuyện lợi nhuận, đây là câu hỏi về việc làm, năng lực chiến lược và quyền tự chủ kinh tế.
Bắc Kinh xuất khẩu áp lực dư thừa
Nguồn gốc của căng thẳng nằm ở mô hình tăng trưởng của Trung Quốc. Sau khủng hoảng bất động sản, Bắc Kinh cần động cơ mới để giữ nền kinh tế vận hành. Câu trả lời là công nghiệp và xuất khẩu. Nhờ trợ cấp, tín dụng, chính sách hỗ trợ sản xuất và quy mô khổng lồ, các nhà máy Trung Quốc có thể sản xuất với tốc độ và chi phí mà nhiều đối thủ khó theo kịp. Khi Mỹ dựng thêm hàng rào thuế quan, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc càng đẩy mạnh tìm thị trường thay thế. Châu Âu giàu có, rộng lớn và vẫn tương đối mở, trở thành điểm đến tự nhiên.
Kết quả là thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc phình to. Năm 2025, thâm hụt hàng hóa của châu Âu với Trung Quốc vào khoảng 418 tỷ USD. Đầu năm nay, nhập khẩu từ Trung Quốc tiếp tục tăng mạnh, đặc biệt ở xe điện. Các hãng xe Trung Quốc, chịu áp lực vì nhu cầu trong nước yếu đi, đã tăng tốc xuất khẩu sang châu Âu. Cùng lúc, người tiêu dùng châu Âu bị thúc đẩy bởi giá nhiên liệu cao và nhu cầu chuyển sang phương tiện xanh, tìm đến các mẫu xe điện giá rẻ hơn. Về mặt tiêu dùng, đây là điều dễ hiểu; về mặt công nghiệp, đây là hồi chuông báo động.
Xe điện và nỗi đau của mô hình Đức
Không nơi nào cảm nhận sức ép rõ hơn Đức. Trong nhiều thập niên, nước này là trái tim công nghiệp của châu Âu, dựa vào ô tô, hóa chất và máy móc cao cấp. Tuy nhiên, chính những trụ cột này đang bị thách thức. Xe điện Trung Quốc rẻ hơn, sản xuất nhanh hơn và ngày càng tốt hơn. Các nhà sản xuất châu Âu, vốn quen cạnh tranh bằng kỹ thuật, thương hiệu và chuỗi cung ứng phức tạp, nay phải đối mặt với đối thủ có cả quy mô, tốc độ lẫn hậu thuẫn nhà nước.
Vấn đề không chỉ là vài hãng xe mất thị phần; nếu ngành ô tô châu Âu suy yếu, hàng triệu việc làm trong mạng lưới nhà cung ứng, kỹ sư, nhà máy và dịch vụ liên quan sẽ bị ảnh hưởng. Tại kỷ nguyên xanh, cú trượt trong xe điện có thể kéo theo sự suy giảm rộng hơn của năng lực sản xuất châu Âu.
Đây là lý do giọng điệu ở Brussels, Paris, Madrid và thậm chí Berlin cứng rắn hơn. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron từ lâu kêu gọi EU xây dựng công cụ bảo vệ các ngành chiến lược, tương tự cách Mỹ sử dụng chính sách công nghiệp và thương mại. Tây Ban Nha, vốn được xem là mềm mỏng hơn với Bắc Kinh, cũng bắt đầu nói rằng Trung Quốc cần “mở cửa” để châu Âu không buộc phải “đóng lại”.
Châu Âu muốn tự vệ, Trung Quốc dọa trả đũa
EU cân nhắc nhiều công cụ mạnh hơn: từ chính sách công nghiệp mới, trợ cấp có điều kiện, đến các biện pháp thương mại nhằm hạn chế tác động của tình trạng dư thừa công suất có hệ thống. Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp được đề xuất có thể giúp tái thiết nền sản xuất của khối, đồng thời ngăn các công ty Trung Quốc hưởng lợi từ số khoản hỗ trợ then chốt, nhất là trong lĩnh vực xe điện.
Bắc Kinh coi động thái này là bảo hộ trá hình và cảnh báo sẽ trả đũa. Đây là điểm khiến châu Âu lưỡng lự. Các doanh nghiệp châu Âu vẫn cần thị trường và cần nguyên liệu Trung Quốc; cũng như sợ bị trừng phạt. Người tiêu dùng châu Âu cũng không dễ chấp nhận việc hàng hóa rẻ biến mất hoặc giá xe điện tăng. Tuy nhiên, chính Trung Quốc cũng khiến phản ứng của châu Âu trở nên mạnh hơn. Việc Bắc Kinh từng hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm, những nguyên liệu quan trọng cho công nghệ cao và năng lượng xanh, phơi bày mức độ phụ thuộc nguy hiểm của châu Âu. Các quy định mới cho phép nhà chức trách Trung Quốc kiểm tra hồ sơ doanh nghiệp, thẩm vấn nhân viên, thậm chí ngăn lãnh đạo rời khỏi Trung Quốc nếu bị cho là hỗ trợ dịch chuyển chuỗi cung ứng càng làm doanh nghiệp châu Âu bất an. Sự phụ thuộc, từ chỗ là lợi thế chi phí, đang trở thành rủi ro chiến lược.
Cuộc "ly hôn" không dễ dàng
Châu Âu không thể đơn giản cắt đứt với Trung Quốc. Trung Quốc là đối tác thương mại hàng hóa lớn thứ hai của EU sau Mỹ. Chuỗi cung ứng của hai bên đan chặt trong nhiều ngành, từ pin, xe điện, hóa chất đến thiết bị công nghiệp. Cuộc chiến thương mại toàn diện sẽ gây thiệt hại cho cả hai: giá tăng, chậm chuyển đổi xanh và khoét sâu bất ổn kinh tế. Song giữ nguyên hiện trạng không còn là lựa chọn an toàn. Nếu châu Âu tiếp tục mở cửa trong khi Trung Quốc dùng sức mạnh nhà nước để bơm hàng hóa ra thế giới, nền sản xuất của EU có thể bị xói mòn nhanh hơn khả năng chính trị của khối này để phản ứng. Thế khó của Brussels ở chỗ: bảo vệ công nghiệp không tự làm nghèo người tiêu dùng; giảm phụ thuộc vào Trung Quốc không châm ngòi trả đũa; xây dựng năng lực sản xuất trong nước không biến EU thành pháo đài bảo hộ cồng kềnh.
Phép thử cho quyền lực kinh tế châu Âu
Những tuần tới, vấn đề mất cân bằng thương mại sẽ được bàn tại G7 ở Pháp, sau đó tiếp tục trở thành chủ đề lớn trong cuộc họp của lãnh đạo 27 nước EU. Đằng sau các tuyên bố ngoại giao là câu hỏi sắc lạnh: châu Âu có còn đủ sức tự bảo vệ mô hình công nghiệp mình hay không? Nhiều năm, EU tin rằng thương mại mở sẽ giúp các nền kinh tế xích lại gần nhau và khiến cạnh tranh trở nên cùng có lợi. Tuy nhiên, Trung Quốc hôm nay không chỉ là nhà cung cấp giá rẻ; đây là cường quốc công nghiệp có chiến lược, có trợ cấp, có công cụ trả đũa và có tham vọng thống trị các ngành của tương lai.
Vậy nên, nguy cơ chiến tranh thương mại không xuất phát từ cơn nóng giận nhất thời; mà là hệ quả của sự tỉnh ngộ muộn màng. Châu Âu nhận ra phụ thuộc vào hàng hóa rẻ có thể khiến lục địa này trả giá bằng những nhà máy đắt nhất. Nếu “hóa trị” là ẩn dụ đúng, câu hỏi không phải là liệu quá trình ấy có đau hay không vì chắc chắn sẽ đau. Câu hỏi là châu Âu có đủ ý chí để chịu đựng cơn đau ấy trước khi căn bệnh công nghiệp trở nên không thể cứu chữa.
shared via nytimes,
