Châu Âu tìm những “cú nhảy vọt” công nghệ để cạnh tranh với Mỹ và Trung Quốc
20/08/26
 |
| Hợp chất mà công ty sản xuất từ rác thải thực phẩm có thể được sử dụng để làm ra hàng nghìn sản phẩm, bao gồm cả đồ chơi. Ảnh: Owen Richards |
Áp lực tụt lại trong cuộc đua công nghệ
Trong phòng thí nghiệm của C3 Biotech tại Stockport, Anh, những bồn thép sáng bóng và bảng điều khiển hiện đại bị đẩy sát vào tường như nghĩa địa thiết bị trị giá hàng triệu USD. Tất cả từng được dùng trong nỗ lực tìm ra cách rẻ để biến phế phẩm nông nghiệp như vỏ khoai tây hay bã củ cải đường thành kính acrylic, loại vật liệu được sử dụng rộng rãi trong sản xuất.
Nigel Scrutton – đồng sáng lập C3 Biotech cố ý cho khách xem những thất bại đắt đỏ ấy trước khi tiết lộ lời giải bất ngờ. Những thùng nhựa giá rẻ kiểu có thể mua trong siêu thị. Điều gây chú ý không kém là đột phá của công ty Anh này lại được tài trợ bằng khoản trợ cấp từ chính phủ Đức, thông qua chương trình mới nhằm hỗ trợ đổi mới táo bạo trên khắp châu Âu.
Áp lực với châu Âu đang lên cao. Khu vực này đã tụt sau Mỹ và Trung Quốc hơn một thập niên ở nhiều thước đo cạnh tranh, từ đầu tư, nghiên cứu–phát triển đến năng suất. Báo cáo của McKinsey Global Institute cảnh báo châu Âu có nguy cơ mất lợi thế trong các ngành vốn là thế mạnh lịch sử như ô tô, dược phẩm và máy móc. Theo ước tính, khu vực này cần chi thêm gần 1.000 tỷ USD đầu tư/năm chỉ để theo kịp.
Bên cạnh thiếu vốn, châu Âu còn chịu sức ép từ giá năng lượng cao, chi phí lao động lớn và quá trình ra quyết định chậm chạp vốn là đặc trưng của Liên minh châu Âu. Trong bối cảnh chiến tranh và cạnh tranh công nghiệp toàn cầu làm chuỗi cung ứng thêm căng thẳng, câu hỏi không còn là châu Âu có cần đổi mới hay không, mà là khu vực này có thể đổi mới đủ nhanh không.
SPRIND và tham vọng làm khác
Trong bức tranh ảm đạm ấy, Cơ quan Liên bang Đức về Đổi mới Đột phá (SPRIND) được xem như luồng gió lạc quan. Cơ quan này muốn chứng minh chính phủ có thể tài trợ cho các dự án công nghệ tham vọng một cách nhanh, linh hoạt và xuyên biên giới.
Châu Âu không thiếu chương trình hỗ trợ nghiên cứu. Liên minh châu Âu đã vận hành Horizon Europe, chương trình trị giá 95,5 tỷ euro từ năm 2020, và đề xuất ngân sách 175 tỷ euro cho giai đoạn tiếp theo từ năm 2028. Tuy nhiên, Horizon thường bị phàn nàn là thủ tục rườm rà, quy tắc khó hiểu và có xu hướng ưu ái các tập đoàn lớn hơn những doanh nghiệp đột phá.
SPRIND nhỏ hơn nhiều, nhưng đặt mục tiêu lớn hơn là tìm các đổi mới có thể giải quyết vấn đề công nghệ, xã hội hoặc môi trường quy mô lớn, tạo thị trường hoàn toàn mới hoặc thay đổi căn bản thị trường hiện có. Theo SPRIND, thời gian trung bình từ lúc nộp đơn xin tài trợ đến khi ký hợp đồng chỉ là 14 ngày, khác xa các chương trình thường kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Cách tiếp cận này được một báo cáo về khủng hoảng cạnh tranh của châu Âu do Mario Draghi chủ trì xem như mô hình đáng học hỏi. Nguồn cảm hứng của SPRIND là DARPA, cơ quan nghiên cứu quốc phòng Mỹ từng đặt nền móng cho internet và hỗ trợ các dự án như tên lửa Saturn, drone vũ trang và hệ thống phản hồi sinh học. Điểm chung của các mô hình này là chấp nhận rủi ro cao để tìm những đột phá có thể mở ra ngành công nghiệp mới.
Chấp nhận thất bại để vượt “thung lũng chết”
Nhiều ý tưởng đột phá chết yểu trong “thung lũng chết”, giai đoạn giữa nghiên cứu ban đầu và sản xuất thương mại, vì không tìm được vốn. Các quỹ công thường né dự án rủi ro cao, vốn mạo hiểm không phải lúc nào cũng sẵn sàng chờ đợi quá lâu.
SPRIND muốn lấp khoảng trống đó. Cơ quan này đưa ra các “thử thách” công nghệ, mời nhóm doanh nhân, nhà khoa học và nhà nghiên cứu tham gia cạnh tranh. Hội đồng chuyên gia sàng lọc đề xuất cấp tài trợ theo từng vòng và chỉ tiếp tục rót vốn nếu nhóm chứng minh được tiến bộ đo lường được. Thất bại là một phần của mô hình.
Từ khi hoạt động đầu năm 2020, SPRIND đã nhận 4.740 hồ sơ và tài trợ cho 376 đội. Các thử thách trải rộng từ sản xuất sinh học, ứng dụng AI vào dữ liệu y tế, dùng môi trường vi trọng lực để phát triển thuốc, đến các hệ thống AI tiên phong. Tháng trước, SPRIND trao các khoản tài trợ trị giá tối đa 26,5 triệu euro cho 10 đội từ năm quốc gia để phát triển AI tuyến đầu. Đến cuối năm 2028, cơ quan này dự kiến giúp ba đội thắng cuộc huy động mỗi đội 1 tỷ euro từ vốn công và tư.
Điểm đặc biệt là tiền đến từ chính phủ Đức, nhưng có thể được chi ở bất kỳ đâu tại châu Âu. Với SPRIND, đột phá có lợi cho Đức không nhất thiết phải sinh ra tại Đức. Nếu công nghệ ở Anh có thể giúp giảm chi phí năng lượng, cải thiện năng lực sản xuất hoặc tạo ngành mới cho toàn khu vực, đây vẫn là khoản đầu tư đáng giá.
Cách nghĩ này đang thu hút sự chú ý của các nước khác. Vinnova – cơ quan đổi mới của Thụy Điển đang hợp tác với SPRIND trong thử thách công nghệ mới về cách vô hiệu hóa drone nhỏ mà vẫn bảo vệ dân thường khỏi tác động phụ. Pháp cũng công bố kế hoạch lập cơ quan đổi mới đột phá riêng, Hà Lan đang xem xét mô hình tương tự. Điều này cho thấy châu Âu bắt đầu nhìn nhận đổi mới không chỉ là chuyện tài trợ nghiên cứu, mà là năng lực chiến lược cần được tổ chức lại.
Từ phế phẩm khoai tây đến ngành công nghiệp mới
Tại C3 Biotech, khoản đầu tư của SPRIND đang được nuôi trong những thùng nhựa chứa vi khuẩn ưa muối, ăn tinh bột còn sót lại từ quá trình sản xuất khoai tây chiên. Quá trình lên men tạo ra hợp chất sinh học có thể được xử lý thành kính acrylic, dùng trong khuôn hoặc máy in 3D để sản xuất nhiều sản phẩm, từ đèn pha ô tô đến đồ chơi trẻ em.
Trong phòng thí nghiệm, các nguyên mẫu nhỏ như viên gạch đồ chơi màu đen, trái tim xanh trong mờ và mô hình vàng giống Lego được tạo từ Citrasyn, hóa chất mới do nhóm phát triển. Theo Scrutton, tìm được quy trình rẻ để sản xuất hóa chất từ dòng chất thải là “chén thánh” của ngành sản xuất sinh học trong nhiều năm. Gần đây, nhóm đã đạt cột mốc 180 ngày sản xuất liên tục, dấu hiệu quan trọng cho thấy công nghệ có thể tiến gần hơn tới sản xuất công nghiệp.
C3 Biotech hiện đàm phán với các tập đoàn muốn thương mại hóa phát hiện này. Nếu thành công, công ty không chỉ tạo ra vật liệu mới từ rác nông nghiệp, mà còn gợi ý hướng đi rộng hơn cho công nghiệp châu Âu. Dùng sinh học, dữ liệu và kỹ thuật để giảm phụ thuộc vào nguyên liệu hóa thạch, hạ chi phí sản xuất và tạo các chuỗi giá trị mới.
Những công ty như C3 Biotech chính là kiểu đổi mới mà châu Âu đang tìm kiếm để bảo vệ thịnh vượng tương lai. Trong cuộc đua với Mỹ và Trung Quốc, bài toán của châu Âu là chi nhiều tiền hơn, tìm cách biến nghiên cứu táo bạo thành ngành công nghiệp mới đủ nhanh trước khi lợi thế cũ biến mất. SPRIND chưa thể tự mình lấp khoảng cách đầu tư gần 1.000 tỷ USD/năm, nhưng mô hình này cho thấy hướng đi khác ít quan liêu, chấp nhận rủi ro và sẵn sàng đặt cược vào những ý tưởng có thể thất bại nhiều lần trước khi tạo ra bước nhảy thật sự.
shared via nytimes,
