Kinh tế châu Âu đối mặt nguy cơ phục hồi kéo dài
09/06/26
 |
| Với châu Âu, tình trạng suy thoái kinh tế hiện dự báo sẽ kéo dài đến năm sau. Ảnh: Violette Franchi |
Cuộc chiến kéo dài với Iran và việc eo biển Hormuz bị đóng không còn giống cú sốc ngắn hạn. Với giá năng lượng cao hơn, lạm phát quay lại và tăng trưởng suy yếu, châu Âu đối mặt nguy cơ phục hồi chậm, tốn kém và kéo dài sang năm sau.
Cú sốc không dừng ở ngắn hạn
Khi chiến tranh bùng lên ở Trung Đông và giá năng lượng tăng vọt, châu Âu ban đầu chuẩn bị cho cú sốc mạnh nhưng ngắn. Kịch bản được nhiều nhà kinh tế hình dung là cú rơi hình chữ V: tăng trưởng giảm, phục hồi nhanh khi thị trường năng lượng ổn định trở lại. Hơn ba tháng sau, kịch bản mờ dần. Eo biển Hormuz, tuyến đường quan trọng với dầu khí, phân bón và nhiều hàng hóa khác vẫn bị đóng. Giá cả không hạ nhanh như kỳ vọng. Các doanh nghiệp, hộ gia đình và chính phủ châu Âu dần nhận ra đây không còn là biến động nhất thời mà có thể là giai đoạn mới của giá cao và tăng trưởng thấp.
Mariano Cena, kinh tế gia cấp cao về châu Âu tại Barclays, gọi đây là cú sốc ngắn hạn bị kéo dài theo thời gian. Về bản chất, điều đáng lo không chỉ là mức độ đau đớn của cú đánh đầu tiên, mà là việc nền kinh tế phải sống chung lâu hơn dự kiến. Barclays giảm 1/2 dự báo tăng trưởng của châu Âu năm nay xuống 0,7%, và chỉ dự kiến nhích lên 0,9% vào năm sau. Đây không phải suy thoái sâu, nhưng là dạng trì trệ nguy hiểm: đủ yếu để làm người dân bi quan, đủ dai dẳng để khiến chính phủ khó xoay xở.
Di sản chưa lành từ cú sốc Nga
Vấn đề của châu Âu là cuộc khủng hoảng đến khi vết thương cũ chưa kịp lành. Năm 2022, Nga tấn công Ukraine, cắt châu Âu khỏi nguồn khí đốt quan trọng. Lạm phát leo lên hai chữ số, buộc Ngân hàng Trung ương châu Âu tăng lãi suất mạnh để ghìm giá cả. Biện pháp này là cần thiết, nhưng tăng trưởng bị bóp nghẹt. Người tiêu dùng giảm chi tiêu, doanh nghiệp chậm đầu tư, ngân sách chính phủ bị kéo căng bởi các gói hỗ trợ năng lượng. Đầu năm nay, châu Âu tưởng như bước ra khỏi giai đoạn nguy hiểm. Theo Christine Lagarde, chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu, lãi suất và lạm phát cùng quanh mức 2%, đang ở “vị trí tốt”. Thị trường khi đó không kỳ vọng lãi suất thay đổi trong cả năm.
Tuy nhiên, chiến tranh Iran đảo ngược tâm lý. Giờ đây, các nhà giao dịch đặt cược rằng ECB sẽ tăng lãi suất trong tuần này và có thể tăng thêm lần nữa vào cuối năm. Mùa xuân năm sau, thị trường dự báo lãi suất có thể cao hơn hiện tại gần 0,75 điểm %. Với nền kinh tế vốn đã tăng trưởng chậm, lãi suất cao hơn là thứ châu Âu ít muốn nhất.
Lạm phát trở lại
Tác động rõ nhất của khủng hoảng Hormuz là lạm phát. Tại 21 nước dùng đồng euro, lạm phát trung bình tăng lên 3,2% trong tháng 5, mức cao nhất kể từ tháng 9/2023. Tháng 2, trước chiến tranh, con số này chỉ là 1,9%, thấp hơn mục tiêu 2% của ECB. Ủy ban châu Âu dự báo tác động của cú sốc năng lượng có thể kéo dài sang năm 2027. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cũng cho rằng lạm phát khu vực đồng euro sẽ cao hơn đáng kể mức 2% phần lớn năm tới, ngay cả nếu giá năng lượng đã đạt đỉnh trong quý này.
Châu Âu chưa rơi vào cảnh thiếu hàng trên diện rộng. Máy bay vẫn có nhiên liệu, nhà máy vẫn có điện, người dân vẫn có thể mua xăng. Tuy nhiên, khu vực này đang phải trả nhiều tiền hơn rất nhiều để duy trì trạng thái bình thường ấy. Từ cuối tháng 2, Liên minh châu Âu chi thêm khoảng 42 tỷ euro cho năng lượng, trong đó gần 1/2 là khí tự nhiên. Lo ngại giá phân bón tăng, các quan chức cũng phải công bố kế hoạch hỗ trợ nông dân trên toàn khu vực. Đây là điểm nguy hiểm của cú sốc hiện tại: không lập tức tê liệt nền kinh tế mà âm thầm hút nguồn lực khỏi những việc có ích hơn: đầu tư, đổi mới, hạ tầng, giáo dục, công nghệ và chuyển đổi năng lượng.
Người tiêu dùng thắt chặt ví tiền
Khi lạm phát quay lại, tâm lý người tiêu dùng châu Âu xấu đi nhanh chóng. Năm 2022, các chỉ số niềm tin đang ở mức thấp từng thấy. Nếu giá cả tiếp tục tăng nhanh hơn tiền lương, ngân sách hộ gia đình sẽ bị bóp nghẹt thêm. Lần này, phản ứng tâm lý có thể còn mạnh hơn. Chỉ vài năm trước, người dân châu Âu trải qua cú sốc giá lớn. Khi cú sốc thứ hai đến quá sớm, họ trở nên nhạy cảm hơn với nguy cơ đình lạm – tình trạng giá cao và tăng trưởng trì trệ.
Với các chính phủ, đây là bài toán khó. Nếu hỗ trợ quá ít, người dân và doanh nghiệp chịu đau. Nếu hỗ trợ quá nhiều, ngân sách thêm căng trong khi lãi suất cao khiến chi phí vay nợ tăng. Ủy ban châu Âu nới bớt các quy tắc ngân sách nghiêm ngặt, cho phép các nước chi thêm cho những biện pháp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Tuy nhiên, không quốc gia nào có nguồn lực vô hạn. Một số nước kéo dài các biện pháp giảm thuế nhiên liệu. Portugal và Poland tính đến thuế lợi nhuận vượt mức đối với các công ty năng lượng. Những động thái này cho thấy chính phủ không còn tin cuộc khủng hoảng sẽ kết thúc trong vài tuần.
Vì sao giá khó hạ nhanh?
Ngay cả khi eo biển Hormuz được mở lại, giá năng lượng khó quay về mức cũ ngay lập tức. Sản xuất chậm lại hoặc dừng ở nhiều nơi. Một phần nguồn cung mất đi cần thời gian dài để khôi phục trong khi nhiều quốc gia tìm cách tích trữ thêm nhiên liệu để tự bảo vệ trước cú sốc kế tiếp, khiến nhu cầu dự trữ đẩy giá lên.
Thị trường kỳ hạn phản ánh kỳ vọng ấy. Dầu Brent được giao dịch quanh 90 USD/thùng cho cuối năm nay và khoảng 80 USD/thùng vào cuối năm sau, cao hơn nhiều so với mức khoảng 70 USD trước chiến tranh. Giá khí tự nhiên đi theo quỹ đạo tương tự. Theo Alfred Arnborg, nhà phân tích tại Think Tank Europa ở Copenhagen, những mức giá này “cao, nhưng không cực đoan”. Vì vậy, chúng nguy hiểm theo cách khác: không đủ gây hoảng loạn tuyệt đối, nhưng đủ để bào mòn các nền kinh tế nhập khẩu ròng năng lượng trong thời gian dài.
Phục hồi bị đẩy xa
Châu Âu từng hy vọng năm nay sẽ là thời điểm nền kinh tế lấy lại nhịp sau cú sốc Nga - Ukraine. Lạm phát hạ nhiệt, lãi suất ổn định, tiền lương phục hồi và tiêu dùng dần tốt hơn. Tuy nhiên, chiến tranh Iran cắt ngang sự phục hồi ở giai đoạn đầu.
Điều hiện ra không phải cuộc khủng hoảng kịch tính, mà là thời kỳ mỏi mệt: giá cao, lãi suất cao, tăng trưởng thấp và ngân sách eo hẹp hơn. Với người dân, nó hiện hình trong hóa đơn năng lượng, giá thực phẩm và nỗi lo mất sức mua. Với chính phủ, nó hiện hình trong những khoản chi cứu trợ mới và những khoản đầu tư bị hoãn lại. Cú sốc lần này nhắc châu Âu rằng an ninh năng lượng không chỉ là chuyện nguồn cung mà là nền tảng của ổn định kinh tế. Khi năng lượng trở nên đắt đỏ và bất định, mọi thứ khác: lạm phát, lãi suất, niềm tin tiêu dùng đến tăng trưởng đều bị kéo theo. Phục hồi của châu Âu chưa biến mất. Tuy nhiên, nó đang lùi xa, chậm và đắt đỏ hơn. Với khu vực vừa thoát khỏi khủng hoảng năng lượng trước, đây là tin xấu nhất: không phải cú sốc mới quá dữ dội mà đến quá sớm, kéo dài quá lâu và đánh đúng nơi châu Âu vẫn yếu nhất.
shared via nytimes,
