Chống lạm phát bằng dư thừa, không phải khan hiếm
13/08/26
 |
| Ảnh: Jose Berrio/Noema |
Lạm phát thường được nhìn như hậu quả của quá nhiều tiền chạy theo quá ít hàng hóa. Tuy nhiên, trong nền kinh tế hiện đại, vấn đề sâu hơn nằm ở chính sự khan hiếm được thiết kế: chuỗi cung ứng quá mỏng, nhà ở xây quá ít, năng lượng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, hạ tầng công yếu và năng lực dự phòng bị cắt bỏ nhân danh hiệu quả. Muốn chống lạm phát bền vững, thay vì siết cầu, nhà nước phải tạo thêm nguồn cung.
Lạm phát không chỉ đến từ cầu
Kể từ thập niên 1980, Mỹ mới lại chứng kiến mức tăng lạm phát theo năm mạnh như sau đại dịch. Điều này gây sức ép lớn lên toàn bộ nền kinh tế, đặc biệt với người có thu nhập thấp hoặc sống bằng khoản thu cố định. Một phần lạm phát đến từ bất ổn dầu mỏ toàn cầu, nhưng ngay cả khi loại thực phẩm và năng lượng, lạm phát tháng 4 vẫn ở mức 6,2%.
Với nhiều người, nguyên nhân chính là phản ứng mạnh tay của chính phủ Mỹ và Cục Dự trữ Liên bang (Fed) trong đại dịch. Tuy nhiên, cách giải thích này chưa đủ. Áp lực lớn hơn đến từ phía cung: nền kinh tế được tổ chức theo cách quá mỏng, quá tinh gọn và quá dễ tổn thương trước cú sốc. Vậy nên lạm phát không chỉ là câu chuyện tiền tệ mà còn là câu chuyện về năng lực sản xuất.
Cái giá của nền kinh tế “vừa đủ”
Từ thập niên 1980, các ngành công nghiệp Mỹ giảm dần năng lực sản xuất trong nước để thích ứng với toàn cầu hóa. Doanh nghiệp theo đuổi chuỗi cung ứng hiệu quả, giao hàng đúng lúc, cắt giảm chi phí và loại bỏ năng lực dư thừa. Trong thời bình, mô hình này có vẻ hợp lý, nhưng khi mắt xích dừng lại, tác động lan khắp hệ thống.
Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, xây dựng nhà ở suy giảm mạnh. Các nhà sản xuất gỗ và vật liệu xây dựng thu hẹp công suất. Quyền lực công đoàn suy yếu, người lao động khó đòi tăng lương tương xứng với năng suất. Tại nhiều địa phương, các nhóm phản đối xây dựng mới chặn nguồn cung nhà ở. Những điều này tạo nên tình trạng khan hiếm kéo dài. Nhưng khan hiếm này không phải định mệnh tự nhiên; nó là kết quả của lựa chọn thể chế.
Đại dịch phơi bày rõ hơn điểm yếu. Mỹ không thể nhanh chóng tăng sản xuất khẩu trang, xét nghiệm, thuốc men, giường bệnh hay nhân lực y tế. Khi chính phủ hỗ trợ tiền mặt cho hộ gia đình và doanh nghiệp, tiêu dùng chuyển từ dịch vụ sang hàng hóa, khiến chuỗi cung ứng tinh gọn bị căng thêm. Giá tăng mạnh ở thực phẩm, năng lượng, xe cũ và đặc biệt là nhà ở.
Hãy hỏi vì sao thứ đó khan hiếm?
Cách tiếp cận khác bắt đầu từ ba câu hỏi: nguồn lực nào đang khan hiếm, vì sao nó khan hiếm, và nó có nhất thiết phải khan hiếm không? Một số tài nguyên như bạch kim hiếm vì địa chất. Song nhiều thứ khác như nhà ở, hiếm vì quyết định sản xuất, quy hoạch phân khu hoặc can thiệp của con người. Một số nguồn cung trở nên mong manh do biến đổi khí hậu như nông sản bị ảnh hưởng bởi hạn hán, lũ lụt và cháy rừng.
Nếu khan hiếm do con người tạo ra, khu vực công có thể can thiệp để tạo dư thừa. Đây không phải là chính sách chi tiêu bừa bãi mà là chính sách trọng cung: dùng năng lực nhà nước để tháo điểm nghẽn, tăng sản lượng và giảm áp lực giá.
Nhà ở, năng lượng và giao thông
Nhà ở là ví dụ rõ nhất. Tỷ lệ xây nhà mới so với dân số Mỹ giảm từ mức trung bình 0,8% đầu thập niên 1970 xuống 0,6% trong thập niên 1990, rồi còn 0,3% sau khủng hoảng thế chấp dưới chuẩn năm 2007. Trong khi dân số tăng, nguồn cung cố định hoặc thấp khiến giá nhà leo thang, đặc biệt ở các đô thị tăng trưởng cao.
Các dự án xây nhà công, đi cùng cải cách quy hoạch cho phép công trình mật độ cao và sử dụng hỗn hợp, có thể giảm sức ép giá nhà. Tăng cấp phép cho nhà nhiều căn và xây thêm nhà dành cho hộ thu nhập thấp giúp những nhóm thường bị đẩy khỏi thành phố tiếp cận nơi ở tốt hơn.
Năng lượng cũng là điểm nghẽn lớn. Giá xăng ảnh hưởng trực tiếp tới ngân sách hộ gia đình, trong khi các nhà sản xuất dầu có động cơ giữ sản lượng thấp để bảo vệ lợi nhuận. Đầu tư công vào hạ tầng giao thông công cộng, đường sắt và các phương tiện thay thế ô tô có thể giúp hộ gia đình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời giảm chi phí vận chuyển và phát thải.
Chi tiêu công có thể giảm lạm phát
Phản đối quen thuộc là chi tiêu chính phủ làm lạm phát nặng hơn. Tuy nhiên, lập luận giả định doanh nghiệp sản xuất hết công suất và mọi chi phí tăng đều được chuyển sang người tiêu dùng. Thực tế, lạm phát sau đại dịch tập trung ở những ngành có năng lực sản xuất suy giảm từ trước, như hàng hóa lâu bền, gỗ, nhà ở và năng lượng. Khi nhà sản xuất gỗ tăng công suất để đáp ứng nhu cầu, giá gỗ giảm dần.
Vậy nên, nếu chi tiêu công được thiết kế để mở rộng năng lực sản xuất, nó không nhất thiết gây lạm phát dài hạn; ngược lại có thể làm giảm giá bằng cách tạo thêm hàng hóa, dịch vụ và năng lực dự phòng.
Trong y tế, chính sách giảm giá thuốc, điều chỉnh hoàn trả Medicare và rời khỏi mô hình tính phí theo từng dịch vụ có thể hạ chi phí thiết yếu. Trong đại dịch, nếu chính phủ mua và trợ cấp sản xuất xét nghiệm nhanh ngay cả khi nhu cầu tư nhân giảm, nước Mỹ có năng lực dự phòng tốt hơn khi biến thể Omicron xuất hiện.
Biến đổi khí hậu khiến bài toán cấp bách hơn
Khí hậu cực đoan làm nguồn cung bất ổn hơn. Hạn hán, lũ lụt, cháy rừng và côn trùng phá hoại đã ảnh hưởng tới nho làm rượu, cacao làm chocolate và đậu Hà Lan dùng trong thực phẩm thay thế thịt. Khi biến đổi khí hậu làm giá hàng hóa biến động mạnh hơn, chuyển dịch xanh không chỉ là chính sách môi trường; nó là chính sách ổn định giá.
Đầu tư vào năng lượng sạch, nhà ở tiết kiệm năng lượng, hạ tầng chống chịu khí hậu và ngân hàng công cho phát triển xanh có thể vừa tạo việc làm, vừa mở rộng nguồn cung, vừa giảm chi phí sửa chữa và thiệt hại cho hộ gia đình. Chính phủ có thể dùng trợ cấp, tín dụng ưu đãi, mua sắm công, sản xuất trực tiếp và các ngân hàng hạ tầng để thúc đẩy những lĩnh vực tư nhân đầu tư chưa đủ.
Kinh tế của dư thừa
Bài học lớn là nền kinh tế không thể chỉ tối ưu hiệu quả ngắn hạn. Hệ thống không có năng lực dự phòng sẽ rất mong manh trước cú sốc. Chống lạm phát bền vững không chỉ là tăng lãi suất hay kìm tiêu dùng mà là xây dựng năng lực: thêm nhà ở, thêm năng lượng sạch, thêm giao thông công cộng, thêm hạ tầng y tế, thêm khả năng dự phòng.
Trong thế giới tiếp tục chịu cú sốc từ dịch bệnh, địa chính trị và khí hậu, nhà nước cần chú ý nhiều hơn tới những điểm nghẽn, độ trễ và đánh đổi phân phối trong nền kinh tế. Chính sách công nghiệp thông minh có thể cải thiện đời sống, thúc đẩy công bằng và tăng mạnh năng lực kinh tế. Muốn bớt lạm phát, đôi khi câu trả lời không phải là thắt chặt hơn, mà là xây nhiều hơn.
shared via noemamag,
